Ana səhifə »  Dünya »  Mərkəzi Asiya: 2017-ci ildə qeyri-sabitlik təhlükəsi
A+   Yenilə  A-
Mərkəzi Asiya: 2017-ci ildə qeyri-sabitlik təhlükəsi

Dünyanın müxtəlif regionlarında cərəyan edən geosiyasi proseslərin mümkün nəticələrini mütəxəssislər intensiv surətdə analiz edirlər. Beynəlxalq tədbirlərdə bu məsələlər geniş müzakirə olunur. Müəyyən qənaətlər əldə edilir. Maraqlıdır ki, bütün hallarda ekspertlər regional proseslərə qlobal kontekstdə yanaşmağa üstünlük verirlər. Bu o deməkdir ki, 2017-ci ildə ayrı-ayrı regionlarda geosiyasi hadisələr qlobal səviyyədə özünü göstərəcək faktorlardan birbaşa asılı olacaq. Konkret desək, bir sıra maneələrə baxmayaraq, dünya miqyasında qloballaşma özünün yeni mərhələsinə qədəm qoya bilər. O cümlədən coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiya regionuna yaxın olan iki böyük dövlət arasında güzəştsiz rəqabət yarana bilər. Artıq ekspertlər bunun müəyyən əlamətlərindən bəhs edirlər. Konkret olaraq, Rusiya və Çin Mərkəzi Asiyada nüfuz uğrunda mübarizələrinə yeni dinamika verə bilərlər. Bu müddəalar işığında Mərkəzi Asiyanı silkələyə biləcək faktorların analizi böyük maraq doğurur.
Qloballaşmaya yeni təkan fonunda: regional rəqabətin güclənməsi
Getdikcə daha çox mütəxəssis dünya səviyyəsində geosiyasi və iqtisadi təşəbbüsün Şərqə keçdiyi haqqında fikir bildirir. Bu proses özlüyündə əvvəllər bir çoxlarının alışmadığı mənzərənin formalaşması ilə müşayiət olunur. Çinin dövlət başçısı Si Szinpinin Davos forumundakı çıxışı məhz bu effekti yaradıb. Müxtəlif səviyyələrdə ifadə edilən fikirlər göstərir ki, Pekinin atdığı addım dünya miqyasında maraq doğurur. Si Szinpin də məruzəsində çox aktual problemlərdən bəhs edib (bax: World Economic Forum Annual Meeting, 17-20 January 2017, Davos-Klosters, Switzerland).
Çin rəhbəri qlobal iqtisadi inteqrasiyadan imtina etməyi doğru hesab etmədiyini bildirib. O, qloballaşmaya yeni nəfəs verməyi təklif edib. Bunun üçün nüvə silahlarının məhvinin lazım olduğunu deyib. Böyük dövlətlər liderlik ambisiyalarından əl çəkməli və kiçik dövlətlərin maraqlarına hörmətlə yanaşmalıdırlar (bax: əvvəlki mənbəyə).
Si Szinpinin bu kimi fikirləri bütün dünyada böyük əks-səda doğurub. Henri Kissincer bununla bağlı deyib ki, “Prezident Sinin dedikləri dünya üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir” (bax: əvvəlki mənbəyə). Eyni fikri demək olar ki, dünyanın bütün böyük dövlətlərinin siyasi dairələri bölüşürlər. Hətta proseslərin bu cür dinamika alması bır sıra dairələri qorxuya salmaqdadır. Hər bir halda, artıq şübhə doğurmur ki, qlobal geosiyasətdə prinsipial dəyişikliklər yeni dinamika alıb və Çin qloballaşma prosesində aparıcı rol oynamağa hazırdır.
Bu fikirlərin fonunda 2017-ci ildə bizim regiona yaxın bölgələrdə hansı proseslərin üstünlük təşkil edə biləcəyi maraq doğurur. Çünki geosiyasi aparıcılıq Şərqə meyillənirsə, onda həmin məkanda yerləşən dövlətlərə istiqamətlənmiş siyasət də yeni məzmun kəsb edə bilər. Bu aspektdə Mərkəzi Asiyanı bu il hansı hadisələrin gözlədiyi maraq doğurur. Həmin kontekstdə “Stratfor”un Mərkəzi Asiya ilə bağlı verdiyi proqnozlara nəzər salaq.
Bu məsələyə ABŞ-ın bu analitik mərkəzi ümumasiya prosesləri kontekstində baxır. Orada vurğulanır ki, Rusiya 2017-ci ildə Asiya istiqamətində fəallığını gücləndirəcək. Moskva və Tokio sərmayə və energetik razılaşmalara daha çox fikir verməyə başlayacaqlar. Kreml Cənubi Koreya ilə də iqtisadi əlaqələrini genişləndirmək xəttini seçəcək. Lakin bu zaman ənənəvi dostu olan Şimali Koreyanın maraqlarına zidd addım atmaq istəməyəcək.
Bu kimi məqamlarla yanaşı, Rusiya-Çin münasibətləri 2017-ci ildə daha da güclənə bilər. İki ölkə arasında iqtisadi, mədəni, hərbi, enerji və kibertexnologiyalar sferalarında əməkdaşlıq inkişaf edəcək. Ancaq bütövlükdə Moskvanın siyasəti “Çin və Yaponiya ilə bir-birindən asılı olmayan siyasət yeritməklə və onların heç birinə üstünlük verməməklə regionda mövqeyini möhkəmlətməyə xidmət edəcək” (bax: 2017 Annual Forecast: Eurasia / “www.stratfor.com”, 27 dekabr 2016).
“Daha çox aktivlik” prinsipi: Moskva-Pekin xəttinin gərginlikləri
Belə çıxır ki, Moskvanın 2017-ci ildə Asiya istiqamətində əsas siyasi kursu “Şərq cəbhəsində daha çox aktivlik” (“Stratfor”) prinsipinə əsaslanacaq. Bu prosesdə ona daha çox öz daxilindəki problemlər mane ola bilər. “Stratfor”un analitikləri hesab edirlər ki, Rusiya “evdə” bir sıra çətinliklərlə üzləşə bilər ki, bu da onun Şərq istiqamətində fəallığını azaldar. Bu, Rusiyanın hakimiyyət eşelonlarında müəyyən təmizləmə prosesi ilə müşayiət oluna bilər. Əsasən avtoritar xarakterli addımlar atılar. Nəticədə, “ev problemləri” bir qədər də kəskinləşər.
Bütün bunlar Moskvanın Mərkəzi Asiya siyasətinə birbaşa təsir edə bilər. Həmin kontekstdə bu regionda Rusiya ilə Çin arasında rəqabət xeyli güclənər. Bu, həmin regionda qeyri-sabitliyə ciddi təkan verər. Bütövlükdə 2017-ci il Mərkəzi Asiya üçün qeyri-sabitlik dövrü ola bilər. Bunun səbəblərindən biri böyük güclərin həmin region uğrunda geosiyasi mübarizəsinin şiddətlənməsi ilə əlaqəlidirsə, bununla yanaşı, başqa faktorlar da vardır.
Onların sırasında terrorçuların daim hücum təhlükəsinin mövcud olması ayrıca yer tutur. Xüsusilə İŞİD və “əl-Qaidə” Mərkəzi Asiya ölkələri üçün təhdiddir. Bunun fonunda son zamanlar Mərkəzi Asiyadan çıxan gənclərin İŞİD sıralarında fəallaşması təhlükə siqnalıdır. Rusiya FTX-sinin verdiyi məlumata görə, həmin təhlükə xeyli güclənib və hətta şimal istiqamətində onlar irəliləyərək Rusiya ərazisinə daxil ola bilərlər.
İndi İŞİD Əfqanıstanda güclü olsa da, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan və Qazaxıstan istiqamətlərində fəaliyyətinə ara vermir. Burada region üçün narkoticarətin yaratdığı riski ayrıca vurğulamaq lazımdır. Bu məsələ hazırda orada o qədər aktuallaşıb ki, regionun iqtisadi sisteminə ciddi mənfi təsirdən danışırlar. Təbii ki, bunun fonunda təhlükəsizlik faktoru daha da aktual görünür. İstanbulda “Reina” terrorunu məhz Mərkəzi Asiya kökənli gəncin həyata keçirməsi çox ciddi siqnaldır. Heç kəs şübhə etmir ki, həmin amansız hadisələr Mərkəzi Asiyanın istənilən ölkəsində təkrar ola bilər.
Digər qeyri-sabitlik faktoru region ölkələrindəki siyasi keçidlərlə əlaqəlidir. Burada Özbəkistanda İ.Kərimovdan sonra ölkədəki siyasi vəziyyət, Qazaxıstanda yaxınlaşmaqda olan siyasi varislik prosesi və Qırğızıstanda prezident seçkiləri diqqətə alınmalıdır. “Stratfor”un qənaətinə görə, bu kimi proseslərə region ölkələrinin siyasi dairələri mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməklə reaksiya verəcəklər (bax: əvvəlki mənbəyə). Bunun fonunda mümkün təhlükələrə qarşı daha sərt mübarizə üsulu seçiləcək. Deməli, Mərkəzi Asiyada siyasi radikalizm yeni səviyyəyə yüksələ bilər. Bu da region dövlətlərinin daxilində siyasi sabitsizliyə yol açar.
Digər tərəfdən, region ölkələrinin təhlükəsizlik məsələlərinə daha çox önəm verməsi bu prosesdə Rusiya və Çinin dəstəyinə daha çox ehtiyacın yaranması anlamına gəlir. Moskva və Pekin də bunda maraqlıdırlar. Onlar hətta təhlükəsizliyi təmin etməkdə rəqabətə girməkdən çəkinməyəcəklər. Özbəkistanın enerji və hərbi sahələrdə Rusiya ilə daha da yaxınlaşması, Qırğızıstan və Tacikistanın isə Çinə meyil etməsi gözlənilir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Qazaxıstanda vəziyyət bir qədər başqa cürdür. Orada artıq N.Nazarbayevin ətrafındakı bəzi qüvvələrin “təmizlənməsi”nə start verilib. Ekspertlər hesab edirlər ki, burda əsas məqsəd siyasi varisliyi təmin etməkdən ibarətdir. Onun fonunda isə ölkənin xarici əlaqələrinin inkişafı gözləniləndir. Lakin daxildə terror qrupları təhlükəsi hələ də saxlanır. Eyni zamanda, böyük dövlətlərin regiondakı maraqları uğrunda şiddətli mübarizə aparması xüsusi təhlükə yaradır. Bu aspektdə energetik və maliyyə sektorlarında Qazaxıstanın ata biləcəyi addımlar təhlükəsizliyin və varisliyin necə təmin olunacağı ilə sıx bağlı görünür.
Beləliklə, 2017-ci ildə geosiyasi məkan kimi Mərkəzi Asiyanın özəlliyi burada geosiyasi sabitliyin təmin edilməsi ilə bağlıdır. Hələlik ekspertlər orada yüksək riskin olduğunu vurğulayırlar. Risk faktoru yekun halında Mərkəzi Asiyanı ciddi təhlükələrə sürükləyə bilər. Region ölkələrində hakimiyyətin daha çox mərkəzləşdirilməsi prosesi isə radikal qrupların fəallaşmasına əlavə bəhanə ola bilər. Əsas təhlükənin İŞİD tərəfindən olması ehtimalı az deyil. Belə görünür ki, bu il Mərkəzi Asiya çox vacib bir mərhələyə qədəm qoyur. Həm qlobal miqyasda geosiyasi fəallığın Şərqə tərəf keçməsi, həm regional miqyasda mövcud olan müxtəlif xarakterli ziddiyyətlər, həm də ölkələrin daxilində qabaran siyasi, sosial, iqtisadi problemlər kifayət qədər həssas vəziyyət meydana gətirir.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  14400  |  
  • Tarix:  27-01-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycan ilə Belarus arasında strateji tərəfdaşlığa və qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlər uğurla inkişaf edir

20:29
21 Noyabr
“Kibertəhlükəsizlik: çağırışlar, trendlər və qabaqcıl təcrübələr” mövzusunda seminar keçirilib
20:27
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyasının uğurlarının təməlində sözlə əməl birliyi dayanır
20:22
21 Noyabr
Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının plenar iclası İzmir Bəyannaməsinin qəbul olunması ilə başa çatıb
20:21
21 Noyabr
Heydər Əliyev siyasi xətti Azərbaycanın dünəni, bu günü və gələcəyidir
20:13
21 Noyabr
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyəti ABŞ-ın Bruklin şəhərinin meri ilə görüşüb
20:10
21 Noyabr
Aşqabaddakı Türkmən milli xalça muzeyi ilə tanışlıq
20:02
21 Noyabr
Prezident İlham Əliyev Aşqabadda Olimpiya Kompleksi ilə tanış olub
19:59
21 Noyabr
Muxtar respublikada YAP-ın yaradılmasının 26-cı ildönümü münasibətilə silsilə tədbirlər keçirilib
19:57
21 Noyabr
Korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıq uğurla davam etdirilir
17:53
21 Noyabr
ADA Universiteti beynəlxalq mükafata layiq görülüb
17:51
21 Noyabr
Elektrik enerjisi sektorunda islahatlar müzakirə olunub
17:40
21 Noyabr
Prezident İlham Əliyev Aşqabadda “Xalq xatirəsi” memorial kompleksini ziyarət edib
17:34
21 Noyabr
Qazaxıstanda türk dünyasının mənəvi yenilənməsinə dair beynəlxalq konfrans keçirilib
17:10
21 Noyabr
Ucarda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis olunmasının 26-cı ildönümü qeyd edilib
17:07
21 Noyabr
“ASAN Məktub” layihəsinin üç yaşı qeyd olunub
17:01
21 Noyabr
Əli Əhmədov: Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması, keçdiyi şərəfli tarixi yol Azərbaycan tarixinin ən önəmli hadisələri sırasındadır
16:59
21 Noyabr
Azərbaycanda ilk dəfə Sabirabadda 680 torpaq sahibi birləşərək kooperativ yaradıb
16:52
21 Noyabr
Azərbaycan Tacikistan ilə əmtəə dövriyyəsinin genişləndirilməsində maraqlıdır
16:49
21 Noyabr
Goranboyun Yəhərçi Qazaxlar kəndi “mavi yanacaq”la təmin edilib
16:40
21 Noyabr
YAP Sədrinin müavini: Bu gün YAP-ın sıralarında 725 min Azərbaycan vətəndaşı birləşib və bu möhtəşəm bir siyasi ordu deməkdir
16:35
21 Noyabr
YAP Zərdab rayon təşkilatında partiyanın yaranmasının 26-cı ildönümü qeyd olunub
16:33
21 Noyabr
YAP Bərdə rayon təşkilatı partiyanın yaradılmasının 26-cı ildönümü münasibətilə silsilə tədbirlər keçirir
16:17
21 Noyabr
Oğuzun Muxas kəndinə təbii qaz verilib
16:14
21 Noyabr
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Türkmənistana rəsmi səfərə gəlib
16:12
21 Noyabr
XİN: Paşinyanın azərbaycanlı girovlarla bağlı bəyanatı onun ümumbəşəri humanizm prinsiplərini rədd edən biri olduğunu göstərir
16:09
21 Noyabr
TANAP və TAP boru kəmərləri bir-birinə qaynaq olunub
15:32
21 Noyabr
Moskvada MDB dövlətlərinin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin altıncı görüşü keçirilib
15:29
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyasının ötən 26 ildə qazandığı uğurların təməlində sözlə əməl birliyi dayanır
15:23
21 Noyabr
Vladimir Solovyov: Rusiyalılar müasir Azərbaycanın həyatı barədə nə qədər çox məlumatlı olsalar, xalqlarımız arasında qarşılıqlı münasibətlər bir o qədər yaxşı olacaq
15:17
21 Noyabr
Masallının daha iki kəndi qazlaşdırılıb
15:13
21 Noyabr
Bakıda Azərbaycan-Qazaxıstan Gənclərinin Forumu işə başlayıb
15:08
21 Noyabr
Dövlət Sərhəd Xidməti ilə Türkiyənin Silahlı Qüvvələri arasında əməkdaşlığın vəziyyəti yüksək qiymətləndirilib
15:07
21 Noyabr
Ümumdünya Dağ Yəhudiləri Konqresi: “Azərbaycan multikulturalizm, tolerantlıq və dinlərarası dialoq nümunəsidir”
15:02
21 Noyabr
Deputat: Azərbaycan Prezidentinin Belarusa səfəri ölkələrimizin əlaqələrinin hərtərəfli inkişafına təkan verəcək
14:57
21 Noyabr
Yaşar Güler: Üçtərəfli formatda əməkdaşlığın inkişafı bizi son dərəcə məmnun edir
14:53
21 Noyabr
“Eko səyahət” qısa film müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb
14:50
21 Noyabr
Bahar Muradova: Yeni Azərbaycan Partiyası Cənubi Qafqazda uzun müddət iqtidarda olan siyasi partiyadır
14:47
21 Noyabr
Azərbaycanın öz multikultural və dini tolerantlıq dəyərlərini dünya ölkələri ilə bölüşmək niyyəti yüksək qiymətləndirilib
14:44
21 Noyabr
Əli Əhmədov: Azərbaycanın tarixi keçmişi nə qədər əzəmətlidirsə, gələcəyi də bir o qədər parlaqdır
14:41
21 Noyabr
Vladimer Çaçibaia: Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan əməkdaşlığı regionda sabitliyin təmin olunmasına mühüm töhfə verir
14:38
21 Noyabr
Yevlax və Gəncədə sahibkarlar üçün seminar keçirilib
14:36
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasının 26-cı ildönümü ilə bağlı tədbir keçirilib
14:28
21 Noyabr
Hacıbala Abutalıbov: Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinə xas olan xüsusiyyətləri İlham Əliyev öz əməli fəaliyyətində yüksək peşəkarlıqla həyata keçirir
14:00
21 Noyabr
Sevinc Fətəliyeva: Azərbaycan-Belarus münasibətləri qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa və strateji tərəfdaşlığa əsaslanır
13:58
21 Noyabr
TÜRKSOY-un xalq çalğı alətləri orkestrinin Yaponiya turnesi möhtəşəm qala-konsertlə başa çatıb
13:55
21 Noyabr
Azərbaycanda miqrasiya idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi sahəsində mühüm addımlar atılır
13:52
21 Noyabr
İzmirdə Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının plenar iclası keçirilir
13:48
21 Noyabr
Bahar Muradova: Belarusa rəsmi səfər Azərbaycan Prezidentinin xarici siyasətinin növbəti uğurudur
12:41
21 Noyabr
YAP-ın yaranmasının 26 illiyi Naxçıvanın Bakıdakı daimi nümayəndəliyində qeyd edilib
12:19
21 Noyabr
BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının Nazirlər Konfransında “Bakı Prosesi”nin təqdimatı olub
12:16
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyasının rəhbərliyi və üzvləri ümummilli lider Heydər Əliyevin xatirəsini yad ediblər
11:56
21 Noyabr
Günay Əfəndiyeva: Ermənistan işğal altında saxladığı Azərbaycan torpaqlarında mədəni irsi tamamilə məhv edib
11:52
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyası regionda ən güclü siyasi təşkilatdır
11:50
21 Noyabr
Azərbaycanın müdafiə naziri Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi ilə görüşüb
11:48
21 Noyabr
Azərbaycan ilə Moldova arasında idxal-ixrac əməliyyatları artıb
11:45
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyası xalqın partiyasıdır
11:35
21 Noyabr
Zakir Həsənov: Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan müdafiə rəsmilərinin üçtərəfli görüşü strateji səviyyədə əməkdaşlığın bariz nümunəsidir
11:27
21 Noyabr
Azərbaycan ilə Gürcüstan arasında hərbi sahədə əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub
11:23
21 Noyabr
Türkiyənin və Gürcüstanın Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisləri Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
10:50
21 Noyabr
Azərbaycanda ilk dəfə laboratoriya şəraitində mikroklonal çoxaltma üsulu ilə calaqaltılar yetişdiriləcək
10:46
21 Noyabr
Bakıda Azərbaycanın müdafiə nazirinin, Türkiyənin və Gürcüstanın Baş Qərargah rəislərinin iştirakı ilə üçtərəfli görüş keçirilir
10:27
21 Noyabr
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasından 26 il ötür
09:59
21 Noyabr
Elman Nəsirov: Prezident İlham Əliyevin Belarusa səfəri ikitərəfli münasibətlərin strateji xarakterə malik olduğunu bir daha təsdiqlədi
09:43
21 Noyabr
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 27 dəfə pozub
09:21
21 Noyabr
Vyanada dahi bəstəkar Qara Qarayevin 100 illiyi münasibətilə konsert keçirilib
09:15
21 Noyabr
UEFA Millətlər Liqasında qrup mərhələsinə yekun vurulub
09:09
21 Noyabr
Heydər Əliyev Fondunun Nizami Gəncəvi irsini təbliğ edən daha bir layihəsi – “Yeddi gözəl” sərgisi Moskvada açılıb
09:07
21 Noyabr
İtaliya mətbuatı: İtaliya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşıdır
09:04
21 Noyabr
Polşa portalı Prezident İlham Əliyevin Belarusa rəsmi səfərindən yazıb
19:58
20 Noyabr
İzmirdə Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının Şura iclası keçirilib

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30
HAVA HAQQINDA