Ana səhifə »  Dünya »  Alternativ qlobal sistemlər: yanaşı mövcudluq şansı varmı?
A+   Yenilə  A-
Alternativ qlobal sistemlər: yanaşı mövcudluq şansı varmı?

Sirr deyil ki, müasir dünya sistemi böhran içindədir. Dövlətlərarası münasibətlərdə çətinliklər artır. Sivilizasiyalar və dinlər arasındakı dialoq real olaraq baş tutmur. Fərqli mədəniyyətlərə malik insanların ümumi dil tapması qarşısında əngəllər qalır. Bunların fonunda Yaxın Şərqdə münaqişənin getdikcə daha miqyaslı və qanlı məzmun kəsb etməsi diqqətdən yayınmır. Böyük dövlətlər sanki orada “kim daha çox qan tökə bilər” yarışına giriblər. Siyasi-diplomatik səviyyədə isə fərqli mövqelərin toqquşması aydın görünür. Onların hər birinin insan haqları, sosial inkişaf, siyasi əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və s. məsələlər üzrə uyuşmayan prinsiplərə dayandıqları hiss edilir. Mütəxəssislər təbii olaraq bu proseslərə reaksiya verir, münasibət bildirirlər. Biz həmin bağlılıqda Böyük Britaniyanın tanınmış analitiklərindən birinin fikirləri üzərində geniş dayanmağa çalışacağıq. Təbii ki, irəli sürülən tezislərin tam həqiqəti ifadə etdiyini demək olmaz. Lakin bir peşəkar tədqiqatçının yaranmış vəziyyətə münasibəti çox maraqlıdır.
İflasın səbəbləri: daxildə yetişmiş problemlər
“Arzunun ölümü”. Kral Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu - “Chatham House”un direktoru Robin Niblett liberal dünya nizamının indiki vəziyyətini bu cür bədbin tonda xarakterizə edib. Onun gətirdiyi arqumentlər kifayət qədər maraqlıdır. Britaniyalı mütəxəssis qlobal geosiyasi nizamın təkamülü prosesinə maraqlı kontekstdə nəzər salır. İlk fakt kimi Avropa İttifaqının (Aİ) fəaliyyətinin dünya nizamına vurduğu zərəri göstərir.
Belə ki, 50 ildən çox bir müddətdə Avropa İttifaqı “daha sıx əməkdaşlıq naminə ölkələrin suverenliklərini birləşdirməklə yeni liberalizmin avanqardı olub” (bax: Robin Niblett. Liberalism in Retreat. The Demise of a Dream / “Foreign Affairs”, January/February 2017, Volume 96, Number 1, p.115-125). Ancaq bu gün həmin prosesə ciddi şübhələr yaranıb. Onun əsas səbəbi isə Aİ-nin daxili böhranlara düşməsindən ibarətdir. Həmin sırada liberalizm üçün ciddi zərbələrdən biri Böyük Britaniyanın təşkilatı tərk etməsindən ibarətdir.
Bu hadisənin geosiyasi nizamlılıq baxımından mənası liberal dünyagörüşünün təsir dairəsinin məhdudlaşmasıdır. Aİ-nin özü isə coğrafi məkan olaraq genişlənmək əvəzinə daha da məhdudlaşır. Bu da bütövlükdə liberal dünyagörüşünün geri çəkilməsi anlamına gəlir (bax: əvvəlki mənbəyə).
R.Niblett irəli sürdüyü bu tezisin dərin köklərini, təəssüf ki, araşdırmır, yaxud bilərəkdən təqdim etmir. Məsələ belədir ki, Qərbin Aİ-nin timsalında iflasa doğru getməsinin ilkin səbəbi təşkilatın fəaliyyətindəki qüsurlarla sıx bağlıdır. 50 il müddətində Avropa İttifaqı özünü liberal düşüncənin mahiyyətinə zidd olaraq “xristian klubu” kimi aparıb. Sözdə demokratiya və insan haqları olsa da, əməldə fərqli davranışlar özünü göstərib. Təbii ki, bu, dünyanın başqa regionlarında daha yaxşı, demokratik və liberal proseslərin getdiyi nəticəsini çıxarmağa əsas vermir. Aİ bu kontekstdə ona görə əsas analiz hədəfidir ki, məhz Qərb liberal dünya nizamının yaradılmasının təşəbbüskarı və aparıcı kəsimi idi. İndi aydın olur ki, sistemin korlanması da birbaşa “başdakı problemlərlə”, yəni Qərbin daxilində yetişmiş qeyri-obyektiv yanaşmalarla əlaqəlidir.
Bu cəhəti analitiklər əsaslı təhlil etmədikcə, əksinə, onu ört-basdır etdikcə dünyanın liberal nizamı xilas ola bilməyəcək. Təəssüf ki, bunun dərki Qərbdə mövcud olsa da, əməldə ifadəsi yox dərəcəsindədir. Nəticədə, bütövlükdə bəşəriyyət yeni-yeni risklərlə üz-üzə qalmaqdadır.
Müəllif hesab edir ki, burada ABŞ-ın dünya liderliyinə sadiqliyi məsələsi də öz rolunu oynayır. Belə ki, son zamanlar Amerika öz rolunu lazımi səviyyədə yerinə yetirmir (bax: əvvəlki mənbəyə). Buna isə təkan verən şəxslər sırasında Donald Tramp ayrıca yer tutur. R.Niblett “Amerika hər şeydən öncədir” şüarı ilə ABŞ-ın dünya liderliyi rolunu reallaşdıra bilməsinin çox çətin olduğunu vurğulayır. Bunun fonunda başqa bir maraqlı proses gedir.
R.Niblettin fikrinə görə, Barak Obamanın “Asiyaya dönüş” şüarı hələ yerində sayır. Vaşinqton addım atana kimi Pekin Avrasiyanı öz modeli üzrə birləşdirməyə başlayıb. Analitik burada Çinin regional geosiyasi təşkilatlar yaratmaq və “Yeni İpək Yolu” layihəsini həyata keçirmək istiqamətində həyata keçirdiyi proqramları nəzərdə tutur. Burada aparıcı rolun Çinə məxsus olması şübhə yaratmır.
Belə çıxır ki, britaniyalı mütəxəssis Qərb siyasi və analitik şüurunu son zamanlar narahat edən bir faktoru önə çəkir. Əslində, bu məqam, ümumiyyətlə, Qərb siyasi elitasını qayğılandırmaqdan ibarətdir. Onlar belə düşünürlər ki, Amerika dünya liderliyindən çəkildikcə, qlobal səviyyədə Çin və Rusiya Qərb dəyərlərinə uyğun gəlməyən yeni inteqrativ struktur, geosiyasi nizam sistemi yaradacaqlar. Yəni əsas problem liberal dünya nizamı deyil, Qərb dövlətlərinin maraqlarının zədələnməsi narahatlıq yaradır. Onlar dünyada aparıcı rollarını itirmək istəmirlər. Vərdiş etdikləri formada dünya işlərini idarə etməkdən çəkilməyi düşünmürlər.
Çıxış yolu: liberalizmin güzəşti
Bu incə məqamın fonunda Donald Trampın “öncə Amerika” şüarını hər şeydən əvvəl öz təhlükəsizliklərinə təhdid kimi qəbul edirlər. Diqqət etsək, görərik ki, bu özəllik Qərbin, demək olar, hər bir aparıcı mütəxəssisinin gətirdiyi əsas arqumentlərdən biridir. Onlar bəzən bu narahatlığı liberalizmlə populizmin mübarizəsinin kəskinləşməsi kontekstində ifadə edirlər. Onda belə çıxır ki, R.Niblettin gəldiyi bir qənaət doğrudur. Onun fikirlərinə görə, liberal dünya sistemi özünün yaratdığı çağırışlarla üz-üzə qalıb (bax: əvvəlki mənbəyə). Belə olan halda mövcud şərtlər daxilində bir zamanlar demokratiyanı inkişaf etdirən “siyasi enerji və dinamikanı qaytarmaq” (R.Niblettin) mümkün deyildir.
Çıxış yolu nədə ola bilər? Bu bağlılıqda, həqiqətən də, britaniyalı mütəxəssis maraqlı və düşündürücü tezis irəli sürür. Müəllifin fikrinə görə, qlobal miqyas üçün nəzərdə tutulan liberal nizam daha “təvazökar” bir layihəyə transformasiya edə bilər. Bu, “fərqli siyasi sistemləri əhatə edən liberal dünya iqtisadi nizamı ola bilər” (bax: əvvəlki mənbəyə). Yəni Qərb siyasi-ideoloji və mədəni inteqrasiya iddialarından əl çəkməlidir. Əvvəlki miqyasda və intensivlikdə öz dəyərlərini (əsasən siyasi mahiyyətli) dünyaya yaymaqdan imtina etməlidir. Başlıca olaraq diqqəti iqtisadi faktora yönəltməlidir.
Burada da iki mərhələni ayırmaq lazımdır. Onların biri yaxın perspektivdə reallaşa biləcək məqsədlərdir. Buraya demokratlarla onların qeyri-liberal tərəfdaşları arasında yanaşı yaşaya bilmək üsulunun tapılması daxildir. Uzaq perspektivdə isə liberal demokratiya dünyada dominant vəziyyətini bərpa edə bilər (bax: əvvəlki mənbəyə).
Nəzəri baxımdan son dərəcə düşündürücü, praktiki olaraq isə maraqlı qənaətlərdir. Çünki onlarda faktiki olaraq dünyanın bundan sonra hansı mexanizm əsasında geosiyasi bütövləşməsi imkanları qaldırılıb. R.Niblett, əslində, ehtiyatlı bir formul irəli sürür. Birincisi, o görür ki, indiki şəraitdə liberalizm, yaxud qeyri-liberal dünyagörüşünün qəti qələbəsi mümkün deyil. Buna çoxlu sayda maneələr vardır. Ayrı-ayrı dövlətlərin maraqlarından tutmuş, siyasi institutların zəifliyinə qədər geniş spektrdə çətinliklər mövcuddur.
Eyni zamanda, bir sıra ölkələr sürətlə inkişaf edir, qlobal siyasətdə söz sahibi olurlar. Bütövlükdə dünya siyasi səhnəsində böyük oyunçuların sayı artır. Lakin onların hamısı beynəlxalq münasibətlərə Qərbin gözü ilə baxmaq istəmirlər. Buraya dinlər və sivilizasiyalar arasında olan ixtilafları da əlavə etmək gərəkdir. Nə qədər dialoqa can atılsa da, intriqalar hələlik üstünlük təşkil edir.
İkincisi, ixtilafların daha da dərinləşib, liberalizmin tamamilə şansını itirməməsi üçün R.Niblett qeyri-liberalizmə müvəqqəti güzəşt etməyi təklif edir. Bu da ifadəsini qeyri-liberal siyasi sistemə malik dövlətlərin də liberal iqtisadi inteqrasiya prosesində iştirakını təmin etməklə bağlıdır. Görünür, bunda da mütəxəssis zaman keçdikcə əyani olaraq insanların liberal düşüncənin üstünlüyünü anlayacaqlarına stavka edir. Çünki o əmindir ki, uzaq perspektivdə məhz liberal dünya nizamı qalib gələcək.
Təbii ki, R.Niblettin bu qənaətində nə dərəcədə haqlı olduğunu zaman göstərəcək. Ancaq indiki halda aydın olur ki, Qərbin siyasi və ideoloji dairələri liberal dünya nizamının laxladığını qəti olaraq qəbul ediblər. Onlar alternativi istisna etmirlər. Bu cür vəziyyətdə manevr etmək daha uyğun görünür. Alternativ siyasi-ideoloji sistemləri inkar etməməkdə liberalizmin də mövcudluğunu legitimləşdirmək istəyi durur.
Həm də bu manevr iki fərqli sistemin yanaşı yaşamasını təmin edir, ancaq mübarizə də dayanmır. Deməli, əslində, mütəxəssis savaşın məzmununu və formasını dəyişməyə üstünlük verir. Belə bir mövqenin dünyanı hansı situasiyaya apara biləcəyini indidən demək çətindir. Bununla yanaşı, artıq analitik təfəkkürün qlobal problemlərdən çıxış yolu aradığı aydın görünür. Bu da müsbət haldır.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  20370  |  
  • Tarix:  21-04-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Prezident İlham Əliyevdən sosial sahədə daha bir inqilabi addım

19 İyun 22:48
Yaponiya İmperatorunun taxta çıxması münasibətilə Bakıda ziyafət təşkil olunub
19 İyun 22:46
Təhsil naziri Ceyhun Bayramov: Prezidentin sərəncamları təhsilə göstərilən qayğının daha bir təzahürüdür
19 İyun 22:38
Vaşinqtonda Azərbaycan ilə ABŞ arasındakı ikitərəfli əlaqələr müzakirə edilib
19 İyun 21:49
Bolqarıstan Respublikası Xalq Məclisinin sədri Azərbaycana səfərə gəlib
19 İyun 21:11
Belqradda İmadəddin Nəsiminin 650 illiyinə həsr olunmuş elmi simpozium keçirilib
19 İyun 21:03
Vyanada "Dinlərarası və sivilizasiyalararası əməkdaşlıqdan bəşəri həmrəyliyə" mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilib
19 İyun 19:45
Ümumdünya Qaçqınlar Gününə həsr olunmuş “Gənclərin inteqrasiya və fəallığa təşviqi” adlı festival keçirilib
19 İyun 19:42
Avropa Oyunları qitədə ən mühüm idman hadisələrindən birinə çevriləcək
19 İyun 19:35
Beynəlxalq Qəzetçilər Cəmiyyətinin baş direktoru Mətbuat Şurasında olub
19 İyun 19:32
Mədəniyyət Nazirliyinin kollegiya iclası keçirilib
19 İyun 19:27
Baş prokuror Türkiyənin Baş Ombudsmanı ilə görüşüb
19 İyun 19:23
Ölkə əhalisinin sayı 0,3 faiz artaraq 10006149 nəfərə çatıb
19 İyun 19:21
Yaxın Şərq: dörd istiqamətdə geosiyasi gərginlik
19 İyun 17:42
Ümumqoşun poliqonunda təlim keçirilib
19 İyun 17:41
Vüqar Rəhimzadə: Möhtərəm Prezidentimizin təqdim etdiyi yeni sosial paket inqilabi addımların növbəti mərhələsidir
19 İyun 17:39
Sona Əliyeva: Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi uğurlu siyasət nəticəsində əhalinin sosial rifahı davamlı olaraq yüksəlir
19 İyun 17:18
Sevinc Fətəliyeva: Prezident İlham Əliyevin siyasətində əhalinin sosial müdafiəsinin davamlı olaraq gücləndirilməsi daim diqqət mərkəzindədir
19 İyun 17:17
Madrid şəhərində keçirilən beynəlxalq xeyriyyə tədbirində ölkəmiz də təmsil olunub
19 İyun 17:05
Ümumdünya Turizm Təşkilatının sessiya iştirakçılarına ölkəmizin turizm potensialı tanıdılır
19 İyun 17:02
ADU son iki ildə qazandığı uğurlara görə fəxri diploma layiq görülüb
19 İyun 16:58
Azərbaycan məhsullarının ixrac coğrafiyası genişlənir
19 İyun 16:43
Elman Nəsirov: Son sərəncamlar bir daha göstərdi ki, Prezidentin siyasətinin mərkəzində Azərbaycan vətəndaşının rifahı dayanır
19 İyun 16:23
Artilleriyaçılarla komandir toplanışı keçirilib
19 İyun 16:14
Sahibə Qafarova: Azərbaycanda əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi siyasəti ardıcıl xarakter daşıyır
19 İyun 16:07
“Bakı 2019” Avropa Gənclər Yay Olimpiya Festivalı diplomatik brifinqə ev sahibliyi edib
19 İyun 15:45
Cenevrədə “CANSO 2020: BAKU” tədbirinin rəsmi təqdimatı keçirilib
19 İyun 15:36
Elçin Quliyev: Böyük sosial layihələrin reallaşdırılması Prezident İlham Əliyevin güclü siyasi iradəsinə əsaslanır
19 İyun 15:28
Ekspert: Minimum əməkhaqqının artırılması iqtisadi və sosial islahatlarla bağlı siyasətin davamlılığını təsdiqləyir
19 İyun 15:22
Xanlar Fətiyev: İkinci sosial paketin müsbət nəticələri bütün ailələrdə hiss olunacaq
19 İyun 15:02
Energetika Nazirliyi Yaponiya şirkəti ilə anlaşma memorandumu imzalayıb
19 İyun 14:44
Əli Əhmədov: Azərbaycan vətəndaşını daha yüksək rifah gözləyir
19 İyun 14:42
Azərbaycan səfiri etimadnaməsini Bəhreynin Kralına təqdim edib
19 İyun 14:32
Anar Əliyev: Həyata keçirilən sosial siyasətin mərkəzində Azərbaycan vətəndaşı durur
19 İyun 14:20
Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin iclası keçirilib
19 İyun 14:13
Ceyhun Bayramov: Azərbaycanda təhsil sahəsində aparılan islahatlar öz müsbət nəticələrini verir
19 İyun 14:10
Müdafiə naziri: Tabeliyinizdə olan şəxsi heyəti Vətənə sevgi və düşmənə nifrət ruhunda tərbiyə etməlisiniz
19 İyun 14:06
Parisdə Azərbaycan-UNESKO əməkdaşlığı müzakirə olunub
19 İyun 14:04
Elsevər Ağayev: Son 15 ildə Azərbaycanda ana və uşaq ölümü azalıb
19 İyun 14:00
Dağlıq Qarabağda münaqişənin gedişində itkin düşmüş Azərbaycan vətəndaşlarının taleyi BMT-nin diqqət mərkəzində qalır
19 İyun 13:30
Azərbaycanla İran və İndoneziya arasında əmək, məşğulluq, sosial müdafiə sahəsində gələcək əməkdaşlığa dair fikir mübadiləsi aparılıb
19 İyun 13:27
Pensiyanın minimum məbləği 200 manata çatdırılır və artım 660 min pensiyaçını əhatə edəcək
19 İyun 13:23
Aydın Hüseynov: Son sərəncamlar əhalinin rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində atılan inqilabi addımların davamıdır
19 İyun 12:48
Belqradda İmadəddin Nəsiminin 650 illiyinə həsr olunmuş tədbirlər davam edir
19 İyun 12:42
Vüsal Qasımlı: Prezidentin imzaladığı yeni sosial paket 2 milyondan çox insanı əhatə edəcək
19 İyun 12:35
Dövlət büdcəsindən maliyyələşən bir sıra təşkilatlarda çalışanların maaşı 40 faiz artırılıb
19 İyun 12:32
Hadi Rəcəbli: İmzalanan hər bir sərəncam Azərbaycan vətəndaşının rifahının yaxşılaşmasına yönəlib
19 İyun 12:23
Prezident İlham Əliyevin əhalinin rifahının yüksəldilməsi istiqamətində inqilabi addımları davam edir
19 İyun 12:17
Yeni Sərəncam 160 minə yaxın müəllimin rifahına mühüm dəstəkdir
19 İyun 12:05
UNEC-də “Universitet-dövlət-sənaye platforması” çərçivəsində forum keçirilib
19 İyun 11:59
Tahir Süleymanov: Bu gün Azərbaycan sözün əsl mənasında rifah dövlətidir
19 İyun 11:56
İngilis dilində təqdimat müsabiqəsi keçirilib
19 İyun 11:53
Hikmət Şikarov: İmzalanan fərman və sərəncamlar insan amilinin dövlət başçısının uğurlu siyasətinin mərkəzində dayandığını bir daha təsdiq edir
19 İyun 11:20
Tahir Mirkişili: Prezident “Azərbaycanda dövlət siyasətinin mərkəzində insan amili dayanır” tezisini bir daha təsdiq etdi
19 İyun 11:09
Azərbaycanla BƏT arasında əməkdaşlıq gündəliyinin daha da genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub
19 İyun 11:05
Nazir müavini: Beş ayda qeyri-neft ixracı 18 faizədək artıb
19 İyun 10:56
Azərbaycan Prezidenti Administrasiyasının rəhbəri Ramiz Mehdiyev təhlükəsizlik məsələləri üzrə beynəlxalq görüşdə iştirak edib
19 İyun 10:50
Sədaqət Vəliyeva: Azərbaycanda sosial sahədə inqilabi addımların növbəti mərhələsi başlanır
19 İyun 10:48
Ermənistan ordusu iriçaplı pulemyotlardan istifadə etməklə atəşkəs rejimini 19 dəfə pozub
19 İyun 10:47
Minimum əməkhaqqının artımı birbaşa olaraq 950 min nəfəri əhatə edəcək
19 İyun 10:41
Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri: Azərbaycandan Türkiyəyə gedəcək turistlərin sayında artım gözlənilir
19 İyun 10:40
İcma sədri: Danışıqlar Azərbaycan və Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən davam etdirilir, icmalar maraqlı tərəf kimi prosesi izləyir
19 İyun 09:53
Prezident İlham Əliyevdən sosial sahədə daha bir inqilabi addım
19 İyun 09:45
II Avropa Oyunlarında iştirak edəcək Azərbaycan idmançıları Minskə yola salınıb
19 İyun 09:42
Azərbaycan nümayəndə heyəti Vyanada Avstriya hökumətinin və parlamentinin üzvləri ilə görüşüb
19 İyun 09:35
Akademik Zərifə Əliyeva adına Lisey ölkəmizin təhsil uğurları ilə seçilən məktəblərindən biridir
19 İyun 09:33
Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə mövqeyinin daha da möhkəmlənməsini təmin edir
19 İyun 09:31
YAP təkcə ölkəmizin deyil, regionun ən güclü siyasi təşkilatıdır
19 İyun 09:30
Bakıda “İnvaziv diaqnostika və müalicə: Bu gündən sabaha” adlı beynəlxalq konfrans keçirilib
19 İyun 09:28
YAP Səbail rayon təşkilatı “Pedaqoqlar” ərazi ilk partiya təşkilatının İdarə Heyətinin iclası keçirilib
19 İyun 09:20
Azərbaycanda baramaçılığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı həyata keçirilən tədbirlər öz bəhrəsini verməkdədir

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+28 +32
gecə+20 +24