Ana səhifə »  Ədəbiyyat »  CƏMİYYƏTİN MƏNƏVİ TƏŞƏKKÜL VƏ İNKİŞAFINA KAMİL YAZIÇI BAXIŞI...
A+   Yenilə  A-
CƏMİYYƏTİN MƏNƏVİ TƏŞƏKKÜL VƏ İNKİŞAFINA KAMİL YAZIÇI BAXIŞI...

İLYAS ƏFƏNDİYEVİN VƏFATINDAN 19 İL ÖTÜR...

 

“İlyas Əfəndiyevin əsərləri həm səlis, gözəl bədii dilinə, həm dərin məzmununa görə, həm də yüksək sənətkarlığına görə fərqlənir, oxucuya böyük estetik təsir bağışlayır.
Onun kitablarında həm körpüsalanların çətin işi, həm neftçilərin qəhrəman əməyi, həm müasir kəndin həyatı, həm də Azərbaycan ziyalıları arasında mənəvi-psixoloji proseslər inandırıcı şəkildə və dərindən əks edilmişdir. Öz yaradıcılığında yazıçı cəmiyyətimizin mənəvi təşəkkülünü və inkişafını diqqətlə izləyir, onun mənasını açıb göstərir, bugünkü həyatımız üçün də, gələcək həyat üçün də nümunə olan adamların parlaq obrazlarını yaradır”.
Ümummilli lider Heydər Əliyev
(Azərbaycanın bir qrup mədəniyyət xadiminə
Dövlət mükafatlarının verilməsi zamanı çıxışdan.
“Ədəbiyyat və incəsənət”, 1980, 23 may)

 

* * *
İlyas Əfəndiyev yazıb-yaratdığı bütün dövrlərdə - ümumi şəkildə desək, sovetlər dönəmində də, müstəqillik illərində də ədəbiyyatımızın ən görkəmli nümayəndələrindən biri olub. Sovetlərin də, müstəqilliyin də təbəddülatlı illərində, sabitlik və inkişaf dönəmlərində ustad yazıçının qəlbi ilə qələmi öz idealına, sənət kredosuna sadiq qalıb. Təsadüfi deyil ki, İlyas Əfəndiyev haqqında yazan aydınlar onun ilk hekayələrinin işıq üzü gördüyü illərdən ta ömrünün son illərinədək yalnız ədəbi ustalıqla deyil, habelə şəxsiyyəti qorumaq ustalığı ilə də fərqləndiyini qeyd edirlər. Zatən şəxsiyyət və sənət ikiləşməsi içində olanların yaradıcılıq faktları ədəbi-tarixi akta çevrilmir... çevrilsə də, uzunömürlü olmur. İlyas Əfəndiyev nəsri öz mövzuları ilə, diapozonu, üfüqü ilə bəlli bir radius içində qalmır, dünəndən bu günə, bu gündən sabaha səslənir. Bu səslənişi həm varlığın təsdiqi, həm də çağırış kimi qiymətləndirmək yanlış olmazdı.
Belə ki, İlyas Əfəndiyev yazıçı kimi şöhrət qazanmamışdan öncə pedaqoq idi və həm işi, peşəsi etibarı ilə, həm də vaxtı ilə zəngin olmuş, sonradan çərxi-fələk əli ilə məişət qayğıları ilə yüklənmiş ailəsinin irəli çıxanı, məsuliyyət daşıyanı olmaq etibarı ilə “yaşından irəli” boylanan insan taleyi yaşayıb... Bu da onu daha erkən qələm təcrübələrindən öyüdçü, doğruyolçu, halallıq, xeyirxahlıq carçısı kimi tanıtmaq üçün təbii xarakterli əsaslar verir. “Çağırış” sözünə qayıdıb, bir daha vurğulamaqda yarar var ki, İlyas Əfəndiyev sanki bütün əsərlərində “Sizin yaşadığınız əsr sizinlə birgə ölür, övladlarınızı yeni əsrə hazırlayın!” müdrik çağırışını tirajlayır, o kəlama yeni çalarlar, gözəlliklər qatırdı...
İlyas Əfəndiyevin yaradıcılıq üfüqünün genişliyi onu yenicə ədəbi yaradıcılığa başladığı illərdən etibarən ədəbiyyatda məhz yenilikçi kimi tanıtmışdır və beləliklə o, sovetlərin əsas yaradıcılıq metodu olan sosializm realizminin standartlarından uzaqlaşmağı bacarmışdır... İlyas Əfəndiyev yaradıcılığını təhlil edənlər belə bir fikrə ortaq çıxırlar ki, o, sosializmin iqtisadi, əxlaqi yöndən korladığı ictimai münasibətləri (dəyərləri!) qiymətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymuş, bu planda milli və mənəvi dəyərlərə böyük önəm vermişdir. Mövzu və üslub baxımından çağdaşlarından seçilən yazıçı Azərbaycan ədəbiyyatında sosrealizmin bütün qaydalarının eniş dövrü kimi bildiyimiz, şərti adı ilə, yeni nəsrin qabaqcıllarından olub. Daha çox 60-cılar ədəbi nəslində “fontan vuran”, təzahür edən bu yenilik(çilik) məhz İlyas Əfəndiyev və onun azsaylı ədəbi nəsildaşlarının sayəsində daha öncədən (və 60-cı illərdən sonra da...) ədəbiyyatımızda öz təcəllasını göstərmişdi... Örnək göstərim, ustad ədibin qəhrəmanları sosializmin diktə etdiyi “müsbət qəhrəman tipi”nin təqlidi deyildi. Onun qəhrəmanları həm yazıçının, həm də dövrün ədəbi özəlliklərinin üzə çıxarılması baxımından önəm daşıyır.
İlyas Əfəndiyev məhz ideyalı yazıçı idi - onun milli idealı Bütöv Azərbaycan, ümumən ədəbi şəxsiyyəti bütöv(lük) sözləri ilə ifadə edilə bilər...
Maraqlıdır ki, doğulduğu il I Dünya savaşının başladığı ilə düşən İlyas Əfəndiyev qələmini, yaradıcılığını böyük anlamda Dünya Barışına həsr edib, haqqın nazilsə də üzülmədiyini anlatmağa həsr edib... Başqa bir təsadüf də, onun türk peyğəmbərinin adını və əfəndi soyadını daşıması ilə bağlıdır...
* * *
“Əgər sən istedadlısansa, amma zəif, ortabab əsər yazmısansa, tarix, zaman, gələcək nəsillər səni bağışlaya bilərlər. Lakin sən xalqın sənətkarı olmaq iddiasındasansa, yalan yazırsansa taledən möcüzə, imdad gözləmə..!” - bu, İlyas Əfəndiyevin öz sözüdür. Yenə onun sözüdür, deyir: “Tam inkişaf etdikdə insan təbiətə yaxınlaşır, onun sirlərinə daha dərindən valeh olmağa başlayır, özünü və özü ilə bağlı olan cəmiyyəti daha dərindən dərk edir”.
* * *
Ustad Cəfər Cabbarlının və İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyasını müqayisə edən Nazim Hikmət: “...onların arasında kökü dərinliklərə yayılması, gövdənin birliyi, yekparəliyi baxımından bir birlik, vahidlik, budaqların eyni göy üzünə ayrı-ayrı tərəflərdən uzanması baxımından isə ayrılıq vardır. - Bir-birinə həm oxşayırlar, həm oxşamırlar”, - deyə yazmışdır...
Mirzə İbrahimov isə “Azərbaycan ədəbiyyatı mənim nəzərimdə böyük və rəngarəng gülüstan isə, İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı bu gülüstanda öz gözəlliyi, ətri və təravəti ilə dərhal diqqəti cəlb edən cazibədar toplu və dolğun bir çiçəklikdir... İlyas Əfəndiyev yaradıcılıqda gözəlliyə, incəliyə, estetik zərifliyə meyl edən yazıçıdır. O, bədii əsər üçün vacib xüsusiyyətlərə - dilin ifadəli və obrazlı olmasına, xarakterlərin canlı və dolğun çıxmasına, süjet və kompozisiya bütövlüyünə ciddi diqqət yetirir, böyük əmək sərf edir, bu da nəticəsiz qalmır, onun əsərlərinin maraqlı, oxunaqlı olmasına kömək edir. Bu əmək və səyin mükafatı isə oxucuların məhəbbətidir ki, İlyas onun azlığından şikayət edə bilməz”.
Akademik Kamal Talıbzadənin müşahidələrinə görə, “Lirik-romantik üslub İlyas Əfəndiyevin ...fərdi üslubu kimi formalaşmışdır. Bu yaradıcılıq üslubunun formalaşmasında ədibin mövzuları, surətləri də əsas amillər kimi iştirak etmişdir...
Məhəbbət İ.Əfəndiyevin əsas mövzusu, gənclər isə qəhrəmanları, baş surətləridir.
Məhəbbət bir çox mühüm sosial problemlərin həlli üçün yol açır, gənc qəhrəmanların arzu və diləkləri, onların xəyalları, ürək dünyası ilə bağlı olan əməlləri bədii problemin həllinə romantik bir ruh aşılayır; qəhrəmanların emosional özünüifadəsi bədii təsvirin ümumi fonunda üstünlük təşkil edir, onların lirik-romantik hisslərinə geniş meydan verilir”.
“İlyas Əfəndiyev insanların şüurunda və psixologiyasında baş verən təbəddülatı əks etdirməyə çalışan, psixoloji ziddiyyət və çarpışmaları əsərlərin mərkəzi konfliktinə çevirən yazıçıdır. Onun əsərlərində, xüsusilə pyeslərində xarici toqquşmalar, zahiri effekt xatirinə düzəldilmiş səhnələr yoxdur. O, həmişə qəhrəmanların səciyyəsini, onların həyata, ictimai hadisələrə münasibətini psixoloji cəhətdən araşdırır, çox zaman ilk baxışda xırda görünən konfliktləri genişləndirib siyasi məna və mahiyyətlə zənginləşdirir” - bu sözlər isə mərhum Xalq yazıçısı, İlyas Əfəndiyevin ədəbi nəsildaşı İsmayıl Şıxlıya aiddir.
Yeni nəsil ədəbiyyatşünaslarından (“... “Sən həmişə mənimləsən” pyesi çağdaş Azərbaycan dramaturgiyasında lirik-romantik psixologizmin örnəyi kimi” adlı irihəcmli araşdırma yazısı ilə çıxış edən) Xanverdi Turaboğlu isə belə yazır: “...Həyat faktı, mövcud gerçəklik dramaturqun bədii-estetik qavrayışında ələnərək məxsusi ədəbi yaşam qazanır.
İlyas Əfəndiyevin dram əsərlərinin daxili struktur quruluşunu diqqətlə araşdırarkən vahid bir sənət prinsipi ilə qarşılaşırıq.
Bu prinsip dramaturqun özünə məxsusdur. Ona görə də həmin prinsipi fərdi yaradıcılıq prinsipi kimi də qəbul edə bilərik... O, iki fərqlənən qatı, konteksti üz-üzə qoyaraq, onların kəsişmə, toqquşma nöqtəsində yeni bir məna, qat kontekst yaradır. Belə bir üslub prinsipi hər hansı sənətkara bir neçə məqsədə çatmağa kömək edir”.
İlyas Əfəndiyev haqqında yazılmış, yazılan bu və başqa fikirlərlə tanış olduqca, onun öz sözləri yada düşür: “Tənqidçi həqiqi sənətkarı onun özündən də dərin duyub dərk etməlidir. Onu kəşf etməlidir (əgər yazıçı bu kəşfə layiqdirsə)..!” Məncə, bir çox ədiblər, tənqidçilər İlyas Əfəndiyevi dərindən duyub, dərk edib, sonra fikir bildiriblər...
Və nəhayət... sonda bu anım yazısını ustad nasirin öz sözləri ilə tamamlamaq istərdim: “Dünyada böyük ədəbiyyatlar da, böyük sənətkarlar da çoxdur... Lakin hər bir həqiqi sənətkarı yaşadan, birinci növbədə, onun əsərləri və xalqıdır”. Vəssalam...
Əkbər QOŞALI

 
  • Oxunub:  85740  |  
  • Tarix:  03-10-2015  |  
  •    Çap et   |  

Qəzetin son buraxılışı

2019-cu il Azərbaycanda dərin islahatlar ili kimi tarixə düşüb

19 Yanvar 16:34
Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı icması 20 Yanvar hadisələrinin 30-cu ildönümü ilə əlaqədar bəyanat yayıb
19 Yanvar 12:06
Xarici İşlər Nazirliyi 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı bəyanat yayıb
19 Yanvar 10:27
20 Yanvar faciəsi insanlığa qarşı ən ağır cinayətlərdən biri kimi bəşər tarixinə qara hərflərlə yazılıb
18 Yanvar 18:52
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanın vahid və dayanıqlı dünyada rolu
18 Yanvar 15:07
Əli Əhmədov: 20 Yanvar faciəsi xalqımızın azadlıq mübarizəsinin şanlı və parlaq səhifələrindən biridir
18 Yanvar 15:01
YAP İcra Katibliyində 20 Yanvar faciəsinin 30-cu ildönümünə həsr olunmuş tədbir keçirilib
18 Yanvar 14:20
99 saylı Şəmkir kənd seçki dairəsindən YAP-ın deputatlığa namizədi Nurlan Həsənov seçiciləri ilə ilk görüşünü keçirib
18 Yanvar 14:16
YAP-ın 98 saylı Şəmkir şəhər seçki dairəsi üzrə namizədi Sahibə Qafarova seçicilərlə ilk görüşlərini keçirib
18 Yanvar 14:13
Yeni Azərbaycan Partiyasından 100 saylı Şəmkir-Daşkəsən Seçki Dairəsi üzrə Deputatlığa namizəd Kamran Bayramovun Kür qəsəbə seçiciləri ilə görüşü keçirilmişdir
18 Yanvar 13:14
Ağdaşlı mədəniyyət işçilərinin seçimi Cavid Osmanovdur
18 Yanvar 13:10
14 saylı Xəzər seçki dairəsində 76 müşahidəçi qeydiyyatdan keçib
18 Yanvar 13:01
Azərbaycan Ağsaqqallar Şurasının üzvləri Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
18 Yanvar 12:55
109 saylı Balakən seçki dairəsindən YAP-ın deputatlığa namizədi Nəsib Məhəməliyevin seçicilərlə görüşü keçirilib
18 Yanvar 12:53
Gəncənin deputatlığa namizədi Pərvin Kərimzadə 100 yaşlı seçicisinin xeyir-duasını alıb
18 Yanvar 12:50
Sosial sahədə aparılan islahatlar bu il daha geniş miqyasda davam etdiriləcək
18 Yanvar 12:42
Deputatlığa namizəd Sevinc Fətəliyevanın Hövsan seçiciləri ilə görüşü keçirilmişdir
18 Yanvar 12:38
Parlament seçkilərinə qatılan namizəd qadınların sayında artım müşahidə olunub
18 Yanvar 12:36
Dövlət Turizm Agentliyinin sədri Şəkidə vətəndaşlarla görüşüb
18 Yanvar 11:59
Seçkiqabağı təşviqat necə aparılmalıdır, nələr qadağandır?
18 Yanvar 11:39
Suat Önal: "Azərbaycanda parlamentin yenilənməsi ölkənin inkişafına əlavə impuls verəcək"
18 Yanvar 11:17
20 Yanvar Azərbaycan xalqının azadlıq mübarizəsinin şanlı qəhrəmanlıq səhifəsidir
18 Yanvar 11:15
Seçki hüququnun pozulmasına dair müraciətlərə baxılmasına həsr olunan seminarlar başlayıb
18 Yanvar 11:11
Seçki ilə bağlı daxil olan şikayətlərin sayı açıqlandı
18 Yanvar 11:09
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri AMEA-nın əməkdaşları ilə görüşüb
18 Yanvar 11:08
Azərbaycan regionun qüdrətli dövlətidir
18 Yanvar 11:06
"Edilən müraciətlər qərəzsiz, dəqiq, obyektiv araşdırılır" - MSK rəsmisi
18 Yanvar 10:17
2019-cu il Azərbaycanda dərin islahatlar ili kimi tarixə düşüb
17 Yanvar 22:55
Mərkəzi Seçki Komissiyasının iclası keçirilib
17 Yanvar 21:46
Azərbaycan Dilqəm Əsgərovun və Şahbaz Quliyevin qanunsuz həbsi ilə bağlı BMT baş katibinə məktub göndərib
17 Yanvar 21:44
Rusiya XİN: Ötən il Azərbaycanla strateji tərəfdaşlıq bütün əsas istiqamətlərdə yüksələn xətt üzrə inkişaf edib
17 Yanvar 21:30
Nazirlər Kabinetində əmək münasibətlərinin tənzimlənməsinə həsr olunmuş müşavirə keçirilib
17 Yanvar 21:22
AMEA Rəyasət Heyətinin iclası keçirilib
17 Yanvar 21:16
20 Yanvar faciəsi insanlıq əleyhinə cinayətdir
17 Yanvar 17:34
MİDA və YAP Nəsimi rayon təşkilatı 20 Yanvar şəhidlərinin ailə üzvləri və əlillər ilə görüş təşkil edib
17 Yanvar 17:32
66 saylı Biləsuvar seçki dairəsində 106 müşahidəçi qeydiyyatdan keçib
17 Yanvar 17:17
“İrəli” İctimai Birliyinin “Könüllülər ili” ilə əlaqədar fəaliyyət planı müzakirə olunub
17 Yanvar 17:01
19 saylı Nərimanov birinci seçki dairəsindən Yeni Azərbaycan Partiyasının deputatlığa namizədi Hikmət Babaoğlu Nərimanov rayon gəncləri ilə görüş keçirib
17 Yanvar 16:51
MSK nəzdində fəaliyyət göstərən Mətbuat qrupunun tərkibində dəyişiklik edilib
17 Yanvar 16:41
RF Dövlət Dumasının deputatı Dmitri Savelyev Bakıya “Əmək rəşadəti şəhəri” adı verilməsini təklif edib
17 Yanvar 16:31
Siyasi analitik: "Seçkiqabağı təbliğat və təşviqat dövründə gənclər öz potensiallarını göstərməlidirlər"
17 Yanvar 16:29
YAP Goranboy rayon təşkilatı təbliğat kampaniyasına start verib
17 Yanvar 16:26
17 saylı Yasamal üçüncü seçki dairəsi üzrə deputatlığa namizəd Elnur Allahverdiyev seçicilərlə ilk görüşünü keçirib
17 Yanvar 16:15
AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda 20 Yanvar şəhidlərinə həsr olunan tədbir keçirilib
17 Yanvar 16:11
Naqif Həmzəyev: Ermənistan heç bir sahədə Azərbaycanla rəqabət aparmaq imkanında deyil
17 Yanvar 16:08
Xətai rayonunda YAP-ın namizədlərinin seçki qərərgahı təbliğat-təşviqat kampaniyasına start verdi
17 Yanvar 16:06
Ali Məhkəmənin sədri Salyanda vətəndaşları qəbul edib
17 Yanvar 16:03
Müdafiə naziri ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədrinin şəxsi nümayəndəsi ilə görüşüb
17 Yanvar 15:59
Bakı Şəhər Baş Polis İdarəsində ötən ilin yekunları müzakirə olunub
17 Yanvar 15:58
Millət vəkili seçilərəmsə əlimdən gələni edəcəm ki, insanlar mənə səs verdikləri üçün təəssüflənməsinlər
17 Yanvar 15:53
Prezident Kitabxanasında 20 Yanvar şəhidlərinə həsr edilmiş foto və kitab sərgisinin açılışı olub
17 Yanvar 15:51
Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi ötən ilin yekunları ilə əlaqədar hesabat verib
17 Yanvar 15:45
Milli Kitabxanada 20 Yanvar faciəsinə həsr edilmiş kitabların və elektron məlumat bazasının təqdimatı olub
17 Yanvar 15:41
Yeni Azərbaycan Partiyası pulsuz efir hüququndan imtina ilə bağlı Mərkəzi Seçki Komissiyasına müraciət etdi
17 Yanvar 15:35
Yeni Azərbaycan Partiyası öz gücünü xalqdan alır və seçkilərdə də bu amil vacib şərtlərdən biridir
17 Yanvar 15:31
YAP Oğuz rayon təşkilatı təbliğat-təşviqat kampaniyasına start verib
17 Yanvar 15:30
“Aparılan islahatlar parlament seçkilərində gənclərin yeni ideyalarla iştirakına stimul verəcək” - Arye Qut
17 Yanvar 15:26
AzMİU-da 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi anılıb
17 Yanvar 15:18
Hüseynbala Mirələmov: 2020-ci ilin Azərbaycanda "Könüllülər ili” elan edilməsinin böyük rəmzi mənası var
17 Yanvar 15:16
Qazaxıstanlı ekspert: “Azərbaycandakı seçkilər digər ölkələr üçün müsbət nümunə olacaq”
17 Yanvar 15:03
Naftalanda da YAP üzvləri fəallıqları ilə fərqlənirlər
17 Yanvar 14:57
Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsində 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi anılıb
17 Yanvar 14:56
İlahiyyat İnstitutunda qış imtahan sessiyası davam edir
17 Yanvar 14:52
Şəmkirdə 3 istiqamət üzrə 32,9 kilometrlik yol yenidən qurulub
17 Yanvar 14:46
YAP Samux rayon təşkilatı təbliğat kampaniyasına başlayıb
17 Yanvar 14:43
YAP Xəzər rayon təşkilatı təbliğat-təşviqat kampaniyasına start verib
17 Yanvar 14:34
Prezidentin köməkçisi: Ermənistan tərəfi münaqişənin həlli ilə bağlı cəfəng fikirlər söyləmək əvəzinə lazımi addımları atmalıdır
17 Yanvar 14:29
Gəncədə seçkiqabağı təşviqat kampaniyasına start verildi
17 Yanvar 14:25
Pərvin Kərimzadə: Ölkəmizin MDB tarixində ən böyük sosial paketə imza atıb
17 Yanvar 14:23
Hikmət Hacıyev: Aİ-nin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı ardıcıl mövqeyini yüksək qiymətləndiririk
17 Yanvar 14:20
Ukraynalı jurnalist: Azərbaycanın yeni parlamenti ölkədə aparılan islahatlara müvafiq olacaq

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+6 +9
gecə+2 +5