Ana səhifə »  Mədəniyyət »  Nəsimi irsinin çağdaş elmdə təzahürü
A+   Yenilə  A-
Nəsimi irsinin çağdaş elmdə təzahürü

Müasir elm sahələrində dahi şairimizin ideyaları elmi dəlillərlə sübuta yetirilir
XIV əsrin ən böyük söz sənətkarlarından biri də İmadəddin Nəsimidir. O, hürufilik təriqətinin yaradıcısı olan Həllac Mansurun ən fəal davamçısı olub. Nəsimi hürufilik fəlsəfəsində insan məhəbbəti və şəxsiyyət azadlığını anadilli şeirlərində humanist ideyalarla zənginləşdirmiş dahi şairlərimizdən biridir. Hürufilik fəlsəfəsində Allah gizli bir xəzinədir. Hər şeyin həqiqəti, mövcudluğu və ruhu isə səslərdir. Gizli bir xəzinə olan Allahın təcəllisi kəlam şəklində görünən səslərdən ibarətdir. Səsin kamilliyi isə kəlam, yəni sözdür. Kəlam isə yalnız insanlarda zühur edir və özünü səsdə göstərir. Mövcudatdakı səs ilahi nitqin səsindən fərqli olaraq maddidir. Kəlam bir qrup ünsürlər halında bəzi formalar alır, maddiləşir və hərfə çevrilir. Söz isə hərflərin külliyyatından doğan zinətdir. Allahda sözlərlə ifadə olunur və onun yaratdıqları da sözlərin cəmindən doğur. Quranda da Allah “Ol” deməklə kainatı yaratdığını deyir: “Bir şeyi (yaratmaq) istədiyi zaman (Allahın) buyurduğu ona ancaq: “Ol!” deməkdir. O da dərhal olar” (Yasin/82). Bu, müasir fiziklərin kəşf etdiyi “Big-bang” (böyük partlayış) nəzəriyyəsini xatırladır. Yəni kainat birdən, yoxdan yaradılıb. Bilindiyi kimi, Big-bang hadisəsi başlanğıcda kainatdakı bütün cisimlərin birlikdə olduğunu və sonradan ayrıldığını göstərir. Bu nəzəriyyəyə görə, kainatın “0 həcmindəki nöqtə” insan ağlının anlamadığı “yoxluq” mənasını ifadə edir. Quranda da 15 əsr bundan öncə həmin nəzəriyyə bu şəkildə ifadə olunur: “Allah göyləri və yeri yoxdan var edəndir” (Ənam/101). Bu da materialist fəlsəfənin kainatın var olub və var olacağı “əzəli maddə” anlayışını kökündən dəyişmiş olur.
Hürufilər Quran ayələrindən çıxış edərək insanın daxili aləmində günəşin, ayın - bütün səma cisimlərinin mövcud olduğuna inanırdılar. Nəsimidən öncə yaşamış sənətkarlar da insanı yaranmışların ən şərəflisi hesab etmişlər. Nizami, Xəqani, Rumi, Şəbustəri kimi mütəfəkkirlər Vəhdəti-vücud, yəni varlığın birliyini təbliğ edərək insanı düşünməyə, öz varlığını dərk etməyə çağırırdılar. Vəhdəti-vücud fəlsəfəsini təbliğ edənlər insanı yaradıcının zərrələri hesab edirdilər. Məhz bu ideyalar mütəfəkkir, söz sənətkarlarının öz təxəyyül və ixtiralarına deyil, səmavi kitablardan biri olan Qurana əsaslanaraq irəli sürülmüş ideyalar idi. Quranda da insanı Allah Öz xəlifəsi hesab edir. Quranın bir çox - Bəqərə/30, Sad/26, Ənam/165, Nəml/62, Əraf/74 və s. ayələrində xəlifə sözü istifadə edilib. Məsələn, Fatir surəsinin 39-cu ayəsində xəlifə sözü belə işlədilir: “Sizi yer üzündə xələflər edən odur”. Xəlifə sözünün mənası ərəbcə x, l, f kökündəndir və canişin, əvəzedici bir kəsdən sonra onun yerini tutan şəxs mənasını verir. Nəsimi də Quran ayələrindən çıxış edərək kainatın bütün sirlərini insanı öyrənmək yolu ilə tapmağın mümkün olduğunu söyləyir. Mənlik şüurunu inkişaf etdirmək üçün insan öncə özünü dərk etməlidir. Yalnız bu yolla haqqı, əsl Həqiqəti tapmaq olar. Özünü düzgün dərk edən insanın Həqiqətə qovuşacağını deyir Nəsimi. Həqiqətin isə insanın daxilində olduğu fikrini irəli sürür:
Ey özündən bixəbər,
gəl tanı, səndədir,
Gəl vicdan şəhrinə, seyr et,
gör anı, səndədir.
Qandadır deyü nə sərgərdan
gəzərsən zənn ilən,
Gəzməgil hər mənzili çün
can məkanı səndədir.
Mən nə vəch ilən deyəm
haqqı ki, səndən ayrıdır,
Çün gözümlə görmüşəm
haqqın nişanı səndədir.
Bülbüli-qüdsi isən ayrı
gülüstan gözləmə,
Seyrə çıx, ruhul-əminin
gülüstanı səndədir.
Şüurlu olmaq, fərqində olmaq, bu ikilikdən qurtulmaq lazımdır. Mən və sən, mən və o deyil, biz məsələsi vardır Nəsiminin əsərlərinin ideyasında. Məhz bu ideyalardan çıxış edərək Nəsimi: “Haqtəala adəm oğlu özüdür” deyir. Quranda da “biz” deyə xitab edilmirmi hamımıza? Hamımız böyük holoqramın kiçik parçalarıyıq, - deyən müasir fiziklər də burada, bu dünyada özümüzlə və o böyüklə əlaqəli bütün keyfiyyətlərin, xüsusiyyətlərin mövcudluğu, bütün inkişaf imkanlarının mövcudluğu qənaətinə artıq gəlmişlər.
Müasir elm Nəsiminin ideyalarını elmi dəlillərlə sübut edir. Kainatın həm maddə, həm də şüurun tək bir sahə halına daxil edildiyini, bütün bu varlıq aləminin əzəmətli və böyük bir holoqram olduğunu deyən müasir fiziklər Enşteyn, David Bohm və Karl Pribram “Bütövün (kainat sistemi) haqqında məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, bir kiçik parçanın (insan) haqqında məlumat əldə etməyiniz kafidir”, - deyərək bizə bu gün Holoqram nəzəriyyəsini təqdim etməkdədirlər. Bir kiçik parçanı analiz edib anladığımız zaman bütövü də anlamış oluruq.
Bu parça ilə bütöv arasında birliyi qurmaq dolayısı ilə kosmik şüur deməkdir. Holoqram fiziki bir kəşfdir. Lakin fəlsəfi yönü daha qüvvətlidir. Kosmik anlayış, kosmik şüur üçün kainatı kəşf etməyə ehtiyac yoxdur. Elm adamları insanlar həyatda ikən belə kosmik şüura sahib olacaqlarını holoqram nəzəriyyəsi ilə insanlara sübut etmişlər. Hər şey bizim daxilimizdədir, insan özünü tanıyarsa, kainatı da tanımış olur və bununla da əsl həqiqəti tapmış olur. Hürufilərdə belə bir şüarla çıxış edirdilər: “Mən özüm yoxam, məndə olan da haqdır”, - yəni öz nəfsini, dünyəvi meyillərini öldürüb, maddi həzzin əsarətindən qurtulan şəxs irfani bilik kəsb edərsə, ilahi bir məqama yüksəlib ilahi keyfiyyətlər qazanmış olur. Belə demək mümkündürsə, İlahinin ruhu onda təcəssüm etmiş olur. Belə bir mərtəbəyə yüksələn insan isə haqq ilə insan arasında batini mənada fərq görmür. Nəsimi də “ənəlhəq” deyərkən öz fikirlərini şeirlərində belə izah etməyə çalışıb:
Mən ol Mənsuram, ey arif ki,
Həqdən bulmuşam nusrət.
Ənəlhəq söylərəm daim ki,
Ömrüm payidar oldu.
Hüvəl əvvəl, hüvəl axir
Gedər səndən ikilik kim,
Nəsimi kim yar ilə çün
Ulaşdı Külli-yar oldu.
Çox əfsuslar olsun ki, bu sətirlərə görə onu amansızca edam etmişlər. Lakin buna baxmayaraq, Nəsiminin həm fars, həm türk, həm də ərəbcə yazdığı əsərləri hər zaman sevilərək dillər əzbəri olub.
Dahi şairin Azərbaycan dili, ədəbiyyatı, elmi və fəlsəfəsindəki xidmətlərini nəzərə alan Prezident İlham Əliyev tərəfindən Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə 2019-cu ilin ölkəmizdə “Nəsimi ili” elan edilməsi, silsilə tədbirlərin keçirilməsi təkcə nəsimisevərlər arasında deyil, elm və ədəbiyyat ictimaiyyətində də böyük fəxrlə qarşılanır. Həmçinin UNESKO xətti ilə bu yubileyin keçirilməsi göstərir ki, Nəsimiyə layiq olduğu qiyməti dünyanın tərəqqipərvər humanist bəşəriyyəti artıq verib.
Rəxşan Quliyeva

 
  • Oxunub:  4470  |  
  • Tarix:  31-10-2019  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva Rusiya Hökumətinin sədri Dmitri Medvedevlə görüşüb

22 Noyabr 11:27
“OPEC plus” ölkələri neft istehsalının azaldılmasını davam etdirmək barədə qərar qəbul edə bilər
22 Noyabr 11:20
Abşeron rayonunun Qobu qəsəbəsində də 10 yeni fərdi yaşayış evi şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinə təqdim edilib
22 Noyabr 11:11
Xing Qu: Maddi mədəni irsin qorunması və davamlı inkişafı məsələsində həmişə Azərbaycanı dəstəkləyirik
22 Noyabr 10:53
Azərbaycanın Dövlət Sərhəd Xidməti ilə Bolqarıstanın Daxili İşlər Nazirliyi arasında saziş imzalanıb
22 Noyabr 10:47
UNESKO Dünya Fəlsəfə Gününü qeyd edib
22 Noyabr 10:45
Quba, Qusar və Xızı rayonlarına qar yağıb
22 Noyabr 10:43
Energetika naziri ABŞ-da Azərbaycanın 25 illik nailiyyətlərindən danışıb
22 Noyabr 10:13
Polşa UNESKO-nun İcraiyyə Şurasının üzvü seçilib
22 Noyabr 10:10
Bu gün Azərbaycanın ədliyyə orqanlarının yaradılmasından 101 il ötür
22 Noyabr 10:09
Ermənistan silahlı qüvvələri snayper tüfənglərindən də istifadə etməklə atəşkəsi 21 dəfə pozub
22 Noyabr 10:01
Əli Həsənov: Mühacir ticarətini quran işbazlar, o cümlədən bu işdə əlini qızdıran bəzi siyasi partiyalar və siyasətçilər üzə çıxacaq
22 Noyabr 09:59
Xəzər türklərinin tarixindən bəhs edən tiralogiya
22 Noyabr 09:55
YAP-ın yaradılmasının 27-ci ildönümü münasibətilə “Neftçi” İdman Sağlamlıq Mərkəzində futbol yarışı keçirilib
22 Noyabr 09:52
Şabran rayonunda aztəminatlı ailələr üçün meyvə bağları salınıb
22 Noyabr 09:49
Görmə məhdudiyyətli insanlar üçün “Nar”ın “Canlı kitab” layihəsi davam edir
22 Noyabr 09:45
Azərbaycanın regionlarında xalçaçılığın inkişafı üçün çox böyük işlər görülür
21 Noyabr 22:05
LDP-nin siyasi şöbəsinin müdiri Akira Amari: Bundan sonra da Yaponiya-Azərbaycan əlaqələrinin inkişafına çalışacağam
21 Noyabr 22:02
Sumqayıtda bu gün istifadəyə verilən “Nizami” kinoteatrı ilk tamaşaçılarını qəbul edib
21 Noyabr 21:58
Yeni Azərbaycan Partiyası: xalqa və dövlətə xidmət amalı
21 Noyabr 21:55
Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva Rusiya Hökumətinin sədri Dmitri Medvedevlə görüşüb
21 Noyabr 21:34
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Çinin ölkəmizdəki səfiri ilə görüşüb
21 Noyabr 21:29
“Daşnaklar Fərqanədən Qarabağa qədər” kitabının təqdimatı olub
21 Noyabr 21:27
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva “Lujniki” Olimpiya Kompleksində Gimnastika Mərkəzi ilə tanış olub
21 Noyabr 21:19
AzTU alimlərinin məqalələrinin yüksək indeksli jurnallarda dərc olunması imkanları artırılır
21 Noyabr 21:14
Ədliyyə Nazirliyinin iki əməkdaşına ali xüsusi rütbələr verilib
21 Noyabr 21:13
“Azərbaycan ailəsi-2019” film festivalının qalibləri mükafatlandırılıb
21 Noyabr 21:09
SOCAR və “Özbəkneftqaz” birgə treyder müəssisəsi açacaq
21 Noyabr 21:05
Azərbaycanın və Bolqarıstanın daxili işlər orqanları arasında əməkdaşlığın inkişafından məmnunluq ifadə edilib
21 Noyabr 21:01
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair müzakirələr aparılıb
21 Noyabr 20:58
Azərbaycan XİN: Nikol Paşinyanın Milanda söylədikləri onun öz əhalisini yanıltmaq cəhdidir
21 Noyabr 20:55
Ankarada “erməni-nasist əməkdaşlığı” mövzusunda konfrans keçirilib
21 Noyabr 20:53
YAP ölkəmizin aparıcı siyası qüvvəsi, regionun ən böyük partiyasıdır
21 Noyabr 20:35
Milli Məclisin Sədri Oqtay Əsədov Sankt-Peterburqda bir sıra görüşlər keçirib
21 Noyabr 20:27
Prezident İlham Əliyev Sumqayıtın 70 illiyinə həsr olunmuş tədbirdə iştirak edib
21 Noyabr 17:55
Azərbaycan multikulturalizmi Polşada elmi konfransda müzakirə olunub
21 Noyabr 17:48
Hərbi qulluqçular uşaq evlərini ziyarət ediblər
21 Noyabr 17:46
Elman Nəsirov: Azərbaycan Prezidenti, YAP-ın Sədri İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan inkişafının növbəti şərəfli mərhələsini yaşayır
21 Noyabr 17:44
YAP Gəncə şəhər təşkilatında Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasının 27-ci ildönümü qeyd olunub
21 Noyabr 17:42
Sahibə Qafarova: 27 ildə Yeni Azərbaycan Partiyası müstəqil dövlətimizlə birgə addımlayıb, inkişaf edib və bu gün dünya miqyasında geniş nüfuzu olan siyasi təşkilata çevrilib
21 Noyabr 17:35
Təhsil nazirinin müavini Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin iclasında iştirak edib
21 Noyabr 17:31
Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Bakıda səfərdədir
21 Noyabr 17:14
Yeni tikilmiş 39 fərdi yaşayış evini şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinın istifadəsinə verilib
21 Noyabr 17:12
UNEC-in kitabxana təcrübəsi öyrənilir
21 Noyabr 17:10
Bakıda “İtaliya mətbəxi həftəsi” keçirilir
21 Noyabr 17:05
Prezident İlham Əliyev Bolqarıstanın Daxili İşlər nazirinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib
21 Noyabr 17:01
YAP Qax rayon təşkilatının üzvləri ictimai-siyasi həyatda fəallıq nümayiş etdirirlər
21 Noyabr 16:49
AHİK sədri Ümum Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının iclaslarında iştirak edib
21 Noyabr 16:41
Sumqayıt şəhər stadionunun yenidən qurulmasına ilkin olaraq 5 milyon manat ayrılıb – SƏRƏNCAM
21 Noyabr 16:40
AzTU-nun rektoru Fələstin səfiri ilə görüşüb
21 Noyabr 16:21
İqtisadiyyat naziri Moskvada işgüzar görüşlər keçirib
21 Noyabr 16:08
Ədəbiyyat İnstitutunda Cəlil Məmmədquluzadənin nəslinin davamçıları ilə görüş
21 Noyabr 15:58
Ermənistan baş nazirinin Milanda səsləndirdiyi cəfəng iddialar azərbaycanlı gənclərin etirazı ilə qarşılanıb
21 Noyabr 15:55
UNESKO Baş Konfransının mədəniyyət komissiyasının iclasında ölkəmiz də təmsil olunub
21 Noyabr 15:51
Pərvin Kərimzadə: Yeni Azərbaycan Partiyası qələbələr partiyasıdır
21 Noyabr 15:50
Sona Əliyeva: Yeni Azərbaycan Partiyası bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni-yeni uğurlara imza atır
21 Noyabr 15:46
Rauf Əliyev: Yeni Azərbaycan Partiyası çətin və şərəfli bir yol keçib
21 Noyabr 15:44
Binəqədi rayonunda Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasının 27-ci ildönümü münasibətilə təntənəli tədbir keçirildi
21 Noyabr 15:40
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Moskvada naməlum əsgərin məzarını ziyarət edib
21 Noyabr 15:28
Əli Həsənov: Qanunsuz miqrasiya cinayətinə əli bulaşan insanlar layiqli cəzalarını alacaqlar
21 Noyabr 15:18
YAP sıralarına yeni qoşulan xaçmazlı gənclərə üzvlük vəsiqələri təqdim edilib
21 Noyabr 15:07
Əli Əhmədov: 1990-cı illərin əvvəlində parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə olan Azərbaycan indi dünyanın ən uğurlu gənc dövlətlərindən biri kimi qəbul olunur
21 Noyabr 15:04
“StartupFest 2019”a start verilib
21 Noyabr 15:03
Əli Əhmədov: 26 ildən çoxdur ki, YAP şərəflə, ləyaqətlə Azərbaycan xalqına xidmət edir
21 Noyabr 14:54
Gənc kadrlar dəmir yollarının şimal sahəsinin stansiyalarında işlə təmin olunublar
21 Noyabr 14:50
Kommunal xidmətlərin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsinin icra vəziyyəti müzakirə edilib
21 Noyabr 14:48
Prezident İlham Əliyev Sumqayıt Bulvar Kompleksinin yeni salınmış hissəsində yaradılan şəraitlə tanış olub
21 Noyabr 14:40
Sumqayıtda Muğam Mərkəzi istifadəyə verilib
21 Noyabr 14:34
Sumqayıtda “Nizami” kinoteatrının yeni binasının açılışı olub
21 Noyabr 14:21
Qida Təhlükəsizliyi İnstitutunda “Açıq qapı” günü keçirilib
21 Noyabr 14:20
Prezident İlham Əliyev Sumqayıtda Ulu Öndərin abidəsini ziyarət edib

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
HAVA HAQQINDA