Ana səhifə »  Müəlliflər »  Beynəlxalq münasibətlərdə yeni geostrateji nizam axtarışı...
A+   Yenilə  A-
Beynəlxalq münasibətlərdə yeni geostrateji nizam axtarışı...
Yazdı: Nurlan Qələndərli

Yaxud postbipolyar dünya düzənindən multipolyar tarazlıq sisteminə transformasiya
Son zamanlar dünya mətbuatında müzakirə predmetinə çevrilmiş mühüm məsələlərdən biri beynəlxalq münasibətlərdə yeni tarazlıq sisteminin meydana çıxmasıdır. Daha dəqiq desək, nüfuzlu strateji araşdırma mərkəzləri, tədqiqatçı-ekspertlər yeni dünya nizamının ciddi dəyişikliyə məruz qaldığını iddia edərək müxtəlif tezislər irəli sürürlər. Qeyd olunur ki, beynəlxalq münasibətlərdə yeni geostrateji nizam axtarışı postbipolyar dünya düzənindən multipolyar tarazlıq sisteminə transformasiyanı labüd edir. Bütövlükdə, bu məsələlərin əsaslarını dəqiq müəyyən etmək üçün bir sıra strateji əhəmiyyətli nüanslara, xüsusilə də dünya siyasətinin son dövrləri əhatə edən inkişaf dinamikasına ayrıca nəzər salmaq məqsədəmüvafiqdir.
Məlumdur ki, SSRİ-nin süquta uğramasından sonra təkqütblü sistemə (idarəetmə mərkəzinə) əsaslanan yeni dünya nizamı meydana çıxdı. Qloballaşma prosesinin geniş vüsət aldığı ilk mərhələdə yeni dünya nizamı daha çox iqtisadi və hərbi amillər üzərində inkişaf etməyə başladı. Lakin XXI əsrin dünya düzəni fonunda meydana çıxan yeni siyasi trendlərə paralel olaraq regional aktorlar aparıcı qüvvə kimi geosiyasi və geoiqtisadi proseslərə cəlb olundular. Nəticə etibarilə, müxtəlif coğrafi məkanlar - geostrateji regionlar dünya siyasi proseslərinin ağırlıq mərkəzlərinə çevrildilər. Bu mərhələnin səciyyəvi xüsusiyyətləri barədə mülahizələr yürüdən analitiklər bir sıra tezislər irəli sürürlər:
- artıq dünya siyasəti və beynəlxalq münasibətlər sistemində qlobal idarəetmə mərkəzləri deyil, regional aktorlar önə çıxmağa başlayırlar;
- hazırkı mərhələdə dövlətlər arasında mübarizə iqtisadi və informasiya texnologiyaları müstəvisində cərəyan edir. Hərbi konfrantasiyalar isə klassik müharibə formasında deyil, ayrı-ayrı regionlarda lokal miqyaslı, amma qlobal xarakterlidir;
- bir sıra mütəxəssislər, hətta tədqiqat mərkəzləri III Dünya müharibəsinə start verilməsindən, yaxud onun başlanması ehtimalından bəhs edirlər, amma bununla razılaşmayan ekspertlərin sayı az deyil. Onların başlıca tezisi budur ki, neçənci dünya müharibəsi adlandırılmasından asılı olmayaraq, artıq başlanmış yeni savaş texnoloji xarakter daşıyır. 4-cü sənaye inqilabının fonunda müşahidə edilən yeniliklər və ziddiyyətli proseslər bu tezisi əsaslandırmaq üçün nümunə kimi göstərilir;
- nəhayət, bütün bu reallıqlardan çıxış edən politoloqlar mövcud faktların beynəlxalq münasibətlər sisteminin postbipolyar tarazlıq mərhələsinin başa çatmasını göstərdiyini vurğulayırlar. Qeyd olunur ki, artıq multipolyar dünya nizamına əsaslanan tarazlıq sistemi yaranıb, burada aparıcı qüvvə regional güc mərkəzləridir.
İrəli sürülən mühüm tezislərdən biri bu mərhələdə dünya iqtisadiyyatında transformasiyaya zəmin yaradan tendensiyaların müşahidə olunmasıdır. Bəlli olduğu kimi, beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sistemində əsas proseslər “G-7” adlandırılan iqtisadi nəhənglər tərəfindən idarə olunur. Belə olan halda, dünya nizamında həlledici dəyişikliklər məhz bu aktorların iqtisadi qərar və hərəkətlərindən keçir. Lakin təkrarlanan qlobal iqtisadi böhranlar sistemin dəyişikliklərə açıq olduğunu, yaxud yenilənmə zərurətini ortaya qoyur. Bəs bu prosesi şərtləndirəcək potensial mexanizm nədən ibarətdir? Aparıcı strateji araşdırma mərkəzlərinin yekun qənaəti budur ki, bu, əsas etibarilə, yüksələn iqtisadi güclərin qərar və davranışlarından asılıdır. Bəs bu subyektlər hansılardır? Araşdırmalar göstərir ki, multipolyar dünya nizamı məhz yeni iqtisadi qanunauyğunluqlar əsasında təşəkkül tapır. Buna zəmin yaradan strateji faktorlar isə qlobal iqtisadiyyata yeni inkişaf istiqamətləri gətirmək potensialına malik olan alternativ subyektlərin güc mexanizmindən asılıdır. İndiki mərhələdə ekspertlər bu mexanizmi “G-7’’yə alternativ olaraq göstərilən “E-7’’nin (Braziliya, Rusiya, Çin, Meksika, İndoneziya, Türkiyə, Hindistan - “E’’ - emergency) timsalında xarakterizə edirlər. Bütün hallarda tərəflər arasındakı rəqabət dünya iqtisadiyyatının gələcək mənzərəsini formalaşdırır.
Digər mühüm məsələlərdən biri yeni geostrateji nizam çərçivəsində regional və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələsidir. Son zamanlar istər Yaxın Şərqdə, istərsə digər “qaynar bölgə”lərdə cərəyan edən proseslər, istərsə də bütövlükdə Avrasiya geosiyasi məkanında müşahidə olunan hadisələr təhlükəsizlik anlayışının yeni məzmun kəsb etdiyini göstərir. Daha doğrusu, beynəlxalq təhlükəsizlik məfhumu öz yerini regional təhlükəsizliyə verir. Ekspertlər isə qeyd edirlər ki, ayrı-ayrı bölgələrdə sabitlik və təhlükəsizlik məhz regional proseslər çərçivəsində mühüm təsir mexanizmlərinə malik olan aktorların əməkdaşlıq, yaxud qarşıdurma vəziyyətindən asılıdır. Burada daha çox yaxın zaman müddətində ortaya çıxan ABŞ-İran konfrantasiyasının mümkün nəticələrindən bəhs edilir. Vurğulanır ki, müxtəlif ssenarilər üzrə proqnozlaşdırılan proseslərin hansı istiqamətdə cərəyan etməsi həlledicidir. Əgər gərginlik eskalasiya vəziyyətində müşayiət olunarsa, regional təhlükəsizliyə aşkar təhdidlər yaranar, ehtimal olunan hərbi qarşıdurma halı bölgədə sabitliklə yanaşı, dünya iqtisadiyyatına ciddi neqativ təsirlər göstərə bilər.
Beləliklə, dünya siyasətinin inkişaf dinamikasında “regionalizasiya” anlayışı önə çəkilir. Xüsusilə də, regional subyektlər arasında cərəyan edən əməkdaşlıq, qarşıdurma, rəqabət xarakterli proseslər beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcəyini müəyyənləşdirir. Bütün hallarda reallıq yuxarıda qeyd etdiyimiz kimidir: dünya yeni geosiyasi nizama transformasiya ərəfəsindədir.

 
  • Oxunub:  6810  |  
  • Tarix:  14-01-2020  |  
  •    Çap et   |  

Qəzetin son buraxılışı

Yüksək səviyyədə olan Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri iki dost xalqın iradəsini əks etdirir

27 Fevral 11:55
ETSN qanunsuz ovlanan heyvanlarla bağlı cərimə məbləğlərini açıqlayıb
27 Fevral 11:53
Rezidenturaya sənəd qəbulu bu gün yekunlaşır
27 Fevral 11:49
Ötən ay ölkəyə 61 milyon dollar dəyərində avtomobil idxal edilib
27 Fevral 11:37
Bakı Ali Neft Məktəbinin nümayəndə heyəti Avrasiya Beynəlxalq Ali Təhsil Sammitində iştirak edib
27 Fevral 11:34
Mədəniyyət və incəsənət biznesinə dair Forum təşkil olunub
27 Fevral 11:27
Azərbaycan ötən ay ən çox İtaliyaya məhsul göndərib
27 Fevral 11:18
Aqrar Sığorta Fondu ilə TARSİM arasında aqrar əməkdaşlıq üzrə Niyyət Bəyannaməsi imzalanıb
27 Fevral 10:52
Naqif Həmzəyev Türkiyədə keçirilən “Xocalıya Ədalət həftəsi”ndə iştirak edir
27 Fevral 10:48
Məktəblərdə tədris ilinin müddəti təsdiqlənib
27 Fevral 10:19
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 26 dəfə pozub
27 Fevral 09:39
Azərbaycanda sanitar-epidemioloji vəziyyət xüsusi nəzarətdədir
27 Fevral 09:36
Azərbaycanın regionlarında turizmin inkişafı üçün mühüm tədbirlər görülür
27 Fevral 09:29
Yüksək səviyyədə olan Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri iki dost xalqın iradəsini əks etdirir
26 Fevral 21:05
BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının 43-cü sessiyasının yüksək səviyyəli seqmentində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsindən danışılıb
26 Fevral 20:57
Tehranda Azərbaycan və İran Müdafiə nazirliklərinin birgə işçi qrupunun ikinci iclası keçirilib
26 Fevral 20:07
Moskvada Xocalı faciəsinin 28-ci ildönümünə həsr olunmuş tədbir keçirilib
26 Fevral 19:57
DSX: Türkiyədən yük nəqliyyat vasitələrinin Naxçıvan Muxtar Respublikasına buraxılışı bərpa edilib
26 Fevral 19:49
Ombudsman ABŞ-ın Beynəlxalq Din Azadlığı Komissiyasının nümayəndələri ilə görüşüb
26 Fevral 17:56
Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportu dünyanın bulud texnologiyalarına tamamilə keçid etmiş ilk hava limanıdır
26 Fevral 17:54
Fəzail İbrahimli: Xocalı faciəsi bütün insanlığa qarşı qətliamdır
26 Fevral 17:53
Pərvin Kərimzadə: Xocalı faciəsi heç vaxt unudulmayacaq qan yaddaşıdır
26 Fevral 17:44
Xocalı faciəsi qurbanlarının xatirəsi Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətində anılıb
26 Fevral 17:32
Bolqarıstanda Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi silsilə tədbirlərlə anılıb
26 Fevral 17:12
Naxçıvanda Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi yad edilib
26 Fevral 17:06
Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib
26 Fevral 17:01
Xocalı qətliamı Ermənistanın Azərbaycan xalqına qarşı məqsədyönlü soyqırımı siyasətinin tərkib hissəsidir
26 Fevral 16:58
Xaçmaz KOB İnkişaf Mərkəzində korporativ hüquqla bağlı təlim keçirilib
26 Fevral 16:45
ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllini dəstəklədiyinə görə Rusiyaya təşəkkür edib
26 Fevral 16:32
Nizami Cəfərov: Xocalı soyqırımı yalnız azərbaycanlılara deyil, bütün insanlığa qarşı törədilmiş cinayətdir
26 Fevral 16:19
Yevlaxda gənclərin iştirakı ilə “Xocalıya ədalət!” yürüşü təşkil edilib
26 Fevral 16:10
Elman Məmmədov: Son illər Xocalı soyqırımının dünyada tanıdılması istiqamətində sistemli iş aparılır
26 Fevral 16:03
YAP Qaradağ rayon təşkilatında Xocalı sakinləri və gənclərlə görüş keçirildi
26 Fevral 15:27
Cocuq Mərcanlıya gedən yol Xocalıda sona çatacaq - AÇIQLAMA
26 Fevral 15:19
Rusiya qəzeti: Xocalı hadisələri barədə xatirə təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün dünya üçün mühümdür
26 Fevral 14:47
Rusiyanın “Lenta.ru” saytında Xocalı faciəsi barədə xəbər və qurbanların şəkilləri dərc edilib
26 Fevral 14:45
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Xocalı soyqırımı ilə bağlı bəyanat yayıb
26 Fevral 14:40
Pakistanın KİV-ləri Xocalı soyqırımı ilə bağlı materiallar yayıb
26 Fevral 14:17
MSK parlament seçkiləri ilə bağlı yekun protokolu Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim edib
26 Fevral 14:11
Rusiyanın “Qazeta.ru” internet-nəşri: “Gözlərdən siqaret kötükləri sallanırdı: Xocalı faciəsində müqəssir kimdir?”
26 Fevral 12:59
Prezidentin Mətbuat Xidmətinin məlumatı
26 Fevral 12:47
Məktəblilər Xocalı qurbanlarının xatirəsini yad ediblər
26 Fevral 12:34
Xələf Xələfov: Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ən qanlı səhifələrindən biri Xocalı soyqırımıdır
26 Fevral 12:28
Bakıda müşahidə olunan duman təbii meteoroloji hadisədir
26 Fevral 12:13
“Novıye izvestiya” qəzeti: “Əsrin vəhşiliyi: fevralın 26-da Xocalı qətliamının növbəti ildönümüdür”
26 Fevral 12:06
Prezident İlham Əliyev ABŞ Dövlət katibinin enerji diplomatiyası üzrə müavininin müşavirini qəbul edib
26 Fevral 11:53
Xocalı soyqırımı xalqımıza qarşı törədilən cinayətdir
26 Fevral 11:20
Azərbaycan XİN və Baş Prokurorluğu Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar bəyanat yayıblar
26 Fevral 11:16
Erkan Özoral: Xocalı faciəsi dünyanın 20-ci əsrdə yaşanan ən böyük kədəridir
26 Fevral 10:57
Türkiyə XİN Xocalı faciəsinin 28-ci il dönümü ilə bağlı bəyanat yayıb
26 Fevral 10:51
Xocalı soyqırımının ildönümü ilə əlaqədar “Ana harayı” abidəsi önündə anım mərasimi keçirilir
26 Fevral 10:37
ABŞ Dövlət Departamenti Xocalı faciəsi ilə bağlı bəyanat verib
26 Fevral 10:25
Prezident İlham Əliyev Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsini anım mərasimində iştirak edib
26 Fevral 10:11
Moldovada Xocalı soyqırımı ilə bağlı yürüş keçirilib
26 Fevral 09:57
Xarici İşlər nazirinin müavini Ramiz Həsənov BMT-nin baş katibinin müavini ilə görüşüb
26 Fevral 09:42
Xocalı ilə bağlı bəyanat Belarus XİN-ə və ölkədəki səfirliklərə təqdim edilib
26 Fevral 09:22
Prezident İlham Əliyev: Xocalı soyqırımı XX əsrin ən böyük cinayətlərindən biridir
26 Fevral 09:03
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva “Instagram” səhifəsində Xocalı soyqırımı ilə bağlı paylaşım edib
25 Fevral 20:08
Cenevrədə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının 43-cü sessiyasının yüksək səviyyəli seqmentinin açılışı olub
25 Fevral 19:38
Ali qonağın şərəfinə
25 Fevral 19:36
Azərbaycan-Türkiyə sənədləri imzalanıb
25 Fevral 19:12
Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər
25 Fevral 17:52
Səfir: Dinc insanların qətlə yetirilməsi faktlarının unudulmaması üçün “Xocalıya ədalət!” kampaniyasının davam etdirilməsi çox vacibdir
25 Fevral 17:50
YAP könüllülərinin topladığı kitabların bir hissəsi Tbilisidə 64 saylı ictimai məktəbə təhvil verilib
25 Fevral 17:40
İslamabadda Xocalı soyqırımının 28-ci ildönümünə həsr olunan seminar keçirilib
25 Fevral 17:31
Xocalı faciəsi həm bəşəriyyətə qarşı cinayət, həm də soyqırımı faktıdır
25 Fevral 17:27
Dövlət Komitəsində vətəndaşların növbəti qəbulu keçirilib
25 Fevral 17:22
Çin lideri Si Cinpin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə minnətdarlıq edib
25 Fevral 17:20
Əminəm ki, yeni formalaşacaq parlamentdə qarşıda duran strateji məsələlərin həllinə tutarlı münasibət bildirən şəxslər təmsil olunacaq
25 Fevral 17:05
Eldar İbrahimov: İtaliya-Azərbaycan əlaqələri yüksələn xətlə inkişaf edir
25 Fevral 17:04
Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin rəhbərliyi regionlarda vətəndaşları qəbul edib

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+9 +12
gecə+5 +7