Ana səhifə »  Qəzetin pdf formatı »  İdlib qlobal geosiyasi kontekstdə: Türkiyə və supergüclərin mübarizəsi
A+   Yenilə  A-
İdlib qlobal geosiyasi kontekstdə: Türkiyə və supergüclərin mübarizəsi

Yaxın Şərqdə geosiyasi proseslərin intensivliyi daha da artıb. Böyük dövlətlər öz maraqları uğrunda mübarizələrini gücləndirirlər. Həmin kontekstdə Suriyanın İdlib bölgəsinin taleyi məsələsi daha da aktuallaşıb. Ekspertlər bu məsələyə Türkiyənin geosiyasi seçiminin həlledici məqamı kimi baxırlar. O cümlədən tanınmış politoloq Aleksandr Duqin həmin məsələyə toxunaraq konkret təkliflərlə çıxış edib. İdlib məsələsinə onun məntiqi çərçivəsində yanaşdıqda, qlobal geosiyasi mənzərədə bir sıra maraqlı faktorları görə bilərik. Həmin bağlılıqda İdlib probleminin geosiyasi dinamikada analizi üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Dəyişən dinamika: Yaxın Şərqdə geosiyasətin yeni çalarları

İdlib məsələsinin ciddi qlobal geosiyasi faktora çevrilə biləcəyi öncədən proqnozlaşdırılırdı. Çünki Suriya ətrafında aparılan geosiyasi mübarizənin məntiqi dinamikası prizmasından bu, aydın görünürdü. Rusiya, Türkiyə və İran Suriyanın digər əraziləri ilə bağlı ortaq mövqeyə gəlsələr də İdlibdə "ilişmişdilər". Burada həm Türkiyənin, həm də Rusiya ilə Bəşər Əsəd rejiminin öz arqumentləri vardır. Türkiyə İdlibdə hərbi əməliyyatların keçirildiyi təqdirdə çox sayda qaçqının Türkiyəyə sığınmaq istəyəcəyini deyir. Həmin insanlar Suriyanın digər bölgələrindən çıxarılan dinc əhalidir. Onların sırasında silahlı qruplar da vardır.

Bu proses tədricən Türkiyədə suriyalıların sayını xeyli artıra bilər. Buna rəğmən, Dəməşq İdlibə nəzarət etmək istəyini açıq bildirir. Orada toplaşmış radikal qruplar Dəməşq üçün təhlükə olaraq qalır. Moskva və İran da eyni fikirdədirlər. Deməli, İdlib məsələsi həll edilmədən Suriya ilə bağlı konkret siyasi qərar qəbul etmək imkansızdır.

Bunların fonunda iki proses diqqəti çəkir. Birincisi, ABŞ-ın başçılıq etdiyi koalisiya kürd qruplarına dəstəyi artırır. Onlar da İdlibdə müəyyən terror qrupları ilə koordinasiyalı hərəkət edirlər. Adətən bu zaman radikal qruplar daha çox antitürkiyə mövqeyi tuturlar. İkincisi, Ankara İdlibdə "Əl-Qaidə" terror təşkilatına bağlı olan "Heyət Tahrir əl-Şam" yaraqlılarının möhkəmlənməsində Dəməşqi ittiham edir. Türkiyə hesab edir ki, Əsəd rejimi bilərəkdən antitürk mövqeli bu qrupu İdlibə yerləşdirib və orada aranı qatmaqla hərbi müdaxilə üçün bəhanə axtarıb. Eyni zamanda, həmin qrupun PKK ilə strateji ortaqlığının mövcudluğu barədə də informasiyalar yayılmaqdadır.

Bu cür ümumi hərbi-siyasi mənzərə fonunda bu ilin aprel ayından İdlibi ələ keçirmək üçün B.Əsəd hərbi əməliyyatlara başlayıb. Lakin müəyyən irəliləyişdən sonra aldığı zərbələrdən geri çəkilib. İndi aydın olur ki, Türkiyəsiz İdlib məsələsini həll etmək imkansızdır. Hətta Rusiya və İranın aktiv dəstəyi İdlibdəki müxalif hərbi qrupların müqavimətini qıra bilmir. Deməli, problemin başqa həlli üsulu tapılmalıdır. Bu reallığın fonunda rusiyalı ekspert Aleksandr Duqinin Türkiyənin "Aydınlık" qəzeti üçün yazdığı bir məqalə böyük maraq doğurub. Həmin məqaləni Türkiyə KİV-i "Rusiyanın İdlib təklifi" kimi təqdim edib.

A.Duqinin Kremlə yaxınlığı məlumdur. Onun yazdıqlarını müəyyən mənada Kremlin fikirləri kimi də qəbul etmək olar. Yazıda məsələ qlobal geosiyasi dinamika aspektində qoyulur. Daha konkret desək, Türkiyənin İdliblə bağlı atacağı addımlara ABŞ-Rusiya, ABŞ-İran, ABŞ-Çin geosiyasi mübarizəsinin məzmunu kontekstində qiymət verilir. Məsələnin çox həssas bir nöqtəyə gəldiyi tezisi irəli sürülür. Türkiyə üçün daha çox həyati əhəmiyyət daşıyan proseslərin Yaxın Şərqdə vüsət aldığı iddiası irəli sürülür.

Burada Türkiyəyə qarşı böyük güclərin təxribat xarakterli addımlar atmağa başladığı fikrinin səsləndirilməsi çox maraqlıdır. Həmin prizmadan Gürcüstanda baş verən hadisələrdə Azərbaycan və Türkiyə "izinin" axtarılması, müəyyən təxribatların baş verməsi, İraqda türk diplomata qarşı terror hadisəsinin törədilməsi, Kipr yaxınlığında Türkiyə əleyhinə bir neçə dövlətin birləşməyə çalışması və sair hadisələr diqqəti çəkir. Bütün bunlar Türkiyənin geosiyasi mövqeyinin zəiflədilməsi, onun daxilində xaos yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.

Maraqlıdır ki, həmin proseslər ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin normallaşmağa başlaması fonunda baş verir. Pentaqon sərt açıqlama versə də, Donald Tramp Türkiyəyə qarşı sanksiyalara baxılmadığını bəyan edib. Pentaqon da Türkiyə ilə strateji əməkdaşlığın çox qiymətli olduğunu vurğulayıb. Deməli, faktiki olaraq, Türkiyə bütün ziddiyyətlərə baxmayaraq geosiyasi status baxımından yeni mövqeyə çıxa bilib. Bu mövqedə həm Amerika, həm də Rusiya ilə geosiyasi yaxınlaşma mövcuddur.

Ankaranın sınağı: müstəqil güc olmaq, yoxsa kiminsə yanında durmaq?

Lakin hazırkı mərhələdə Ankara Amerika və Rusiya arasında seçim etməlidir. Bunun sınağı İdlibdir. Əgər İdlibdə Türkiyə özünə yaxın olan qrupların silahı yerə qoymasını təşkil edərsə, onda B.Əsəd və Rusiya asanlıqla problemləri həll edərlər. Bu zaman Suriya və Rusiya həmin silahlıları əfv edə bilərlər (Türkiyəyə yaxın olanları). Faydalanan isə Rusiya, İran və Suriya ilə yanaşı, həm də Türkiyə olacaq. Özü də bu fayda önəmli dərəcədə ola bilər.

Konkret olaraq, Türkiyə Rusiya, İran və Suriyanın timsalında geosiyasi dəstək almaq şansı əldə etmiş olur. Kipr məsələsində bu, Ankaraya daha çox lazımdır. Çünki orada ABŞ, Avropa, İsrail və bir sıra ərəb ölkələri, Yunanıstan Türkiyəyə qarşı birləşiblər. Türkiyə Yaxın Şərqdə Kipr məsələsində Suriya və Misirin dəstəyini ala bilər. Başqaları bu statusda yaramırlar. Suriyanın dəstəyini almaq üçün isə İdlib problemi həll edilməlidir. Bu zaman "həll" dedikdə, İdlibin tamamilə B.Əsədin nəzarətinə verilməsi nəzərdə tutulur.

Digər tərəfdən, Türkiyənin kürd terroruna qarşı mübarizədə Rusiya, İran, İraq və Suriyanın dəstəyinə ehtiyacı vardır. Həmin məntiqlə Türkiyənin uyğur məsələsinə görə Çinlə münasibətləri gərginləşdirə biləcəyinin ziyanlı olacağı haqqında fikir səsləndirilir. Qərb isə bu kontekstdə antitürkiyə niyyətli terror qruplarına dəstəkçi kimi təqdim edilir.

Bütün bunlar Türkiyə məsələsinin Yaxın Şərqin geosiyasi dinamikası kontekstində daha əhəmiyyətli mövqeyə çıxmasını göstərməklə yanaşı, regionda supergüclərin mübarizəsinin də yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu təsdiq edir. Qərb və Rusiya Türkiyəni öz tərəfdarı kimi təqdim etməyə çalışırlar. Onların təklifləri, qısaca deyilsə, "gəl yanımda dur" məntiqinə əsaslanır. Çünki hər iki tərəfin arqumentinə görə, Türkiyə qarşısına qoyduğu geosiyasi məqsədlərə təkbaşına çata biləcək gücdə deyil. Bunun üçün kiminsə dəstəyini qazanmalıdır. Dəstəyi qazanmaq isə geosiyasi güzəşti nəzərdə tutur. Bir sözlə, Türkiyəni müstəqil geosiyasi güc kimi psixoloji olaraq qəbul etmək istəmirlər. Bütün problemlər həmin psixoloji natamamlıq kompleksindən irəli gəlir.

Beləliklə, faktiki olaraq, İdlib məsələsinin Türkiyənin geosiyasi mövqeyi baxımından doğrudan da həlledici faktor halına gəldiyini demək mümkündür. Bu məsələnin necə həll ediləcəyindən Türkiyənin dünya siyasətindəki statusu asılı olacaq. Belə görünür ki, Rusiya Türkiyənin müstəqil geosiyasi güc olmasını ABŞ-dan asılı olmayan, lakin Moskvaya bağlı olan dövlət kimi görmək istəyir. Dəqiq desək, Kreml Türkiyənin Qərbdən uzaqlaşıb, Rusiya ilə yaxınlaşmasını arzulayır.

Amerika isə bunun əksini düşünür. Vaşinqton siyasi, iqtisadi, hərbi və s. aspektlərdə Türkiyənin ABŞ-ın maraqları çərçivəsində güclü olmasını arzulayır. O cümlədən Ankaranın hərbi imkanları da həmin sərhəd daxilində olmalıdır.

O da maraqlıdır ki, həm ABŞ, həm də Rusiya bu problemin həllində daha çox Rəcəb Tayyib Ərdoğanın şəxsi keyfiyyətlərinə istinad etməyə çalışırlar. Sanki Türkiyənin gücü onun dövlətçiliyində deyil, indiki rəhbərinin iradəsindədir. Bu səbəbdən də ekspertlərin analizində daim R.T.Ərdoğanın şəxsi özəlliyi qeyd olunur. Türkiyənin dövlət maraqları arxa plana atılır. Məsələn, Donald Tramp, Vladimir Putin, Si Szinpin və ya Həsən Ruhaninin atdığı addımları onların şəxsi keyfiyyətlərindən çox dövlət maraqları ilə əsaslandırmağa çalışır, Türkiyəyə gəldikdə isə, rəhbərin şəxsi keyfiyyətlərindən bəhs edirlər.

Həqiqət isə başqa müstəvidədir. Türkiyə böyük və güclü liderlik ənənəsi olan dövlət kimi təqribən 100 illik fasilədən sonra yenidən dünya siyasətində söz sahibi olmaq iddiasını ortaya qoyub. O, ancaq müsəlman ölkələrinin lideri kimi deyil, həm də qlobal geosiyasətin mühüm oyunçusu kimi siyasi səhnəyə çıxıb. Bu prosesin gedişində Ankaranın daim öz marağının təmin edildiyi yerdə olması zəruridir. Belə olmasa, hansısa böyük dövlətin yanında olmaqla meydanda qalmaq niyyəti ilə 2023-cü il hədəflərinə çatmaq mümkün olmayacaq. O cümlədən İdlib məsələsi də Türkiyənin geosiyasi maraqları çərçivəsində həll edilməlidir. Supergüclər nəhayət ki, bir şeyi qəbul etməlidirlər: Türkiyə artıq onlardan hansınınsa əlinə oynamır! O, özü müstəqil gücdür və bunu inkişaf etdirəcək!

Newtimes.az

 
  • Oxunub:  1980  |  
  • Tarix:  23-07-2019  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Əmək pensiyalarının minimum məbləğinin artırılması böyük sosial əhəmiyyət daşıyır

19 Avqust 18:04
Rafiq Bayramov: Mədəniyyət sahəsində müasir sistemin qurulması, xidmət səviyyəsinin yüksəldilməsi istiqamətində ardıcıl işlər aparılır
19 Avqust 18:02
“Suriya düyünü”: təhlükəsizlik zonası və risklər
19 Avqust 17:40
Vergilər, Daxili İşlər nazirlikləri və Baş Prokurorluğun mətbuat xidmətləri birgə məlumat yayıblar
19 Avqust 17:30
“ASAN xidmət" mərkəzinin tikintisində "Yaşıl ASAN" konsepti tətbiq olunur
19 Avqust 17:26
Daxili İşlər naziri Daxili Qoşunların paytaxtda yerləşən “N” saylı hərbi hissəsində olub
19 Avqust 16:45
Rauf Əliyev: Azərbaycan unikal sosial-iqtisadi inkişaf modelinə malik olan ölkədir
19 Avqust 16:16
İçərişəhər haqqında film beynəlxalq kinofestivalda göstəriləcək
19 Avqust 15:52
Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarında növbəti komanda-qərargah təlimi icra olunur
19 Avqust 15:46
Ölkəmizdə vahid məktəbli forması 2020-2021-ci tədris ilindən tətbiq ediləcək
19 Avqust 15:44
Sona Əliyeva: Azərbaycanda əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi siyasəti ardıcıl xarakter daşıyır
19 Avqust 15:27
İlham Məmmədov: Bu il ərzində ölkəmizdə minimum pensiya məbləğinin əhəmiyyətli şəkildə artması təmin edilib
19 Avqust 15:24
Peşə təhsili müəssisələrinə sənəd qəbulu yekunlaşır
19 Avqust 15:05
“Avro 2020”: UEFA nümayəndələrinin Bakıya işgüzar səfəri başlayıb
19 Avqust 14:57
Mir Şahin Gəncə teraktı ilə bağlı - şok VİDEO yaydı
19 Avqust 14:33
Azərbaycan Gürcüstanın ticarət tərəfdaşları sırasında ilk beşlikdədir
19 Avqust 14:06
Qadın voleybolçulardan ibarət Azərbaycan millisi Sloveniya yığmasına qalib gəlib
19 Avqust 14:04
Sabah Abşeron çimərliklərində 25-27 dərəcə isti olacaq
19 Avqust 14:01
Çörək alarkən və saxlayarkən diqqət yetirilməli məsələlər
19 Avqust 12:33
Avqustun 19-u Ümumdünya Humanitar Yardım Günüdür
19 Avqust 12:25
Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə elmi-tarixi və fəlsəfi müstəvidə baxış
19 Avqust 12:17
“Sosial bağlar” layihəsi çərçivəsində 250 ailə üçün meyvə bağlarının salınmasına başlanılıb
19 Avqust 11:45
Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsində növbəti kollegiya iclası keçirilib
19 Avqust 11:42
Bakı məktəblərində iki sinfin bütün şagirdləri ali məktəblərə qəbul olublar
19 Avqust 11:37
Futbol üzrə Azərbaycan Premyer Liqasının ikinci turunun təqvimi açıqlanıb
19 Avqust 11:33
Maestro Niyazinin xatirəsi yad olunacaq
19 Avqust 11:23
Bakalavrların qəbul olunduqları təhsil müəssisələrində qeydiyyatı davam edir
19 Avqust 11:19
Qazlı sudan aşırı dərəcədə istifadə insulta səbəb ola bilər
19 Avqust 10:53
“Azərsu” ASC-nin sədri Qazaxda vətəndaşları qəbul edib
19 Avqust 10:41
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: Azərbaycanın layiqli övladları, əsgər və zabitləri ilə fəxr edirəm
19 Avqust 10:30
İlahiyyat İnstitutunun rektoru sənədlərin qəbul prosesini izləyib
19 Avqust 10:22
Azərbaycan Almaniyaya ixracı artıb
19 Avqust 10:16
Abituriyentlərin nəzərinə: boş qalan plan yerlərinə ixtisas seçimi bu gün başa çatır
19 Avqust 09:50
Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəs rejimini 23 dəfə pozub
19 Avqust 09:43
Muğam Mərkəzində “Rast dünyası” adlı konsert olacaq
19 Avqust 09:38
Qusarda Cibir-Həzrə-Mucuq-Sudur avtomobil yolu yenidən qurulur
19 Avqust 09:36
Dünya şöhrətli müğənni Müslüm Maqomayevin xatirəsi anılıb
19 Avqust 09:33
Müdafiə Nazirliyi: Ordumuz düşmənin istənilən fəaliyyətini müxtəlif kalibrli silahların nişangahı altında saxlayır
17 Avqust 15:43
Anna Netrebko Azərbaycana qonaqpərvərlik üçün təşəkkür edib
17 Avqust 15:02
“Əlilliyi olan şəxslərin məşğulluq qabiliyyətlərinin artırılması proqramı” iştirakçılarının seçiminə başlanıb
17 Avqust 13:36
Şəhriyar Məmmədyarov Sinkfild kuboku turnirində mübarizə aparacaq
17 Avqust 12:47
Dünyanı fəth edən ecazkar səs
17 Avqust 12:36
“ASAN Yay Festivalı” Gəncədə
17 Avqust 12:31
Gömrük təmsilçiliyi institutu təkmilləşdirilir
17 Avqust 12:27
Bu il Azərbaycanın əsas kapitalına 7 milyard manatdan çox vəsait yönəldilib
17 Avqust 10:38
Bakalavrların nəzərinə: qeydiyyatdan keçməyənlər qəbul olunanlar siyahısından xaric ediləcəklər
17 Avqust 10:36
Deputat: Ölkəmizdə sosial siyasət ardıcıl və davamlı olacaq
17 Avqust 10:33
Dünya birjalarında neftin qiyməti bahalaşıb
17 Avqust 10:02
Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəs rejimini 21 dəfə pozub
17 Avqust 09:57
İmtahanda rekord bal toplayan Bərdə məktəblisi
17 Avqust 09:50
“İaşə müxalifəti” bütün ümidlərini xarici anti-Azərbaycan dairələrin ayırdığı qrantlara bağlayıb
17 Avqust 09:48
Əmək pensiyalarının minimum məbləğinin artırılması böyük sosial əhəmiyyət daşıyır
16 Avqust 21:23
Prezident İlham Əliyev Sərhəd Mühafizəsinin 100 illik yubileyi münasibətilə DSX-nin şəxsi heyətini təbrik edib
16 Avqust 21:16
Gürcüstanın hökumət rəsmiləri azərbaycanlıların yığcam yaşadıqları Marneuli rayonunda olublar
16 Avqust 20:24
İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi Beynəlxalq Bank ilə əməkdaşlıq edəcək
16 Avqust 20:17
Ədliyyə Nazirliyinin yerli qurumlarına qulluğa qəbulla bağlı açıq müsabiqə elan edilir
16 Avqust 19:59
Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin Azərbaycan hissəsində daşınmış yüklərin həcmi açıqlanıb
16 Avqust 19:55
General-mayor Elçin İbrahimov: Azərbaycan sərhədçiləri qoyulan tapşırıqları qısa müddətdə yerinə yetirməyə qadirdirlər
16 Avqust 19:48
Rusiyanın və İranın hərbi gəmiləri Bakı limanını tərk edib
16 Avqust 19:35
Bakıda WKF hakimlər komissiyasının seminarı yüksək səviyyədə keçirilib
16 Avqust 18:07
Prezident İlham Əliyev milli bayram münasibətilə İndoneziya Prezidentini təbrik edib
16 Avqust 17:53
Bu il Zaqatalanın fındıq bağlarından 15 min tondan çox məhsul yığılması gözlənilir
16 Avqust 17:41
Patruşev İrəvanda: şübhələr, qeyri-müəyyənlik və suallarla dolu müttəfiqlik
16 Avqust 17:33
Zenit-Raket Qoşunlarında döyüş atışlı təlimlər keçirilib
16 Avqust 17:10
“DOST” mərkəzinə 25 mininci vətəndaş müraciəti qeydə alınıb
16 Avqust 17:04
Prezident İlham Əliyev DSX-nın hərbi qulluqçularını və mülki işçilərini təltif edib
16 Avqust 17:03
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi nazirinin müavini Ağstafada iki rayonun sakinlərini qəbul edib
16 Avqust 16:52
DSX-nin fəaliyyəti dövründə sərhədçilərimiz tərəfindən 10 min 989 sərhəd pozucusu saxlanılıb
16 Avqust 16:47
Dövlət sərhədinin mühafizə altında götürülməsi sərhədçilərimiz üçün mühüm vəzifədi
16 Avqust 16:26
ADA Universitetinin bakalavr pilləsinə abituriyentlərin qeydiyyatı başlanıb
16 Avqust 16:15
Əsas kapitala yönəldilən ümumi vəsaitin 67,7 faizi tikinti işlərinə sərf olunub

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+32 +37
gecə+20 +24