Çin-Azərbaycan münasibətlərinin genişlənməsi, Orta Dəhlizin artan əhəmiyyəti və texnoloji əməkdaşlıq ölkəmizin beynəlxalq iqtisadi mövqeyinə yeni məzmun qazandırır

2026-cı il noyabr ayının 19-da Çinin Şençjen şəhərində Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı (Asia-Pacific Economic Cooperation - APEC) təşkilatının İqtisadi Liderlər Görüşü keçiriləcək. Asiya-Sakit Okean regionunun 21 iqtisadiyyatını bir araya gətirən bu platformanın builki sammiti “Birlikdə rifah üçün Asiya-Sakit Okean icmasının qurulması” mövzusuna həsr olunub. Çin sədrliyi çərçivəsində əsas diqqət açıqlıq, innovasiya və əməkdaşlıq istiqamətlərinə yönəldilib. Ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığı, süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat və enerji təhlükəsizliyi görüşün əsas müzakirə mövzuları sırasındadır. APEC-in noyabrın 3-də yaydığı məlumata görə, təşkilata üzv iqtisadiyyatlar il ərzində ticarət, süni intellekt və iqtisadi dayanıqlılıq sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində müzakirələr aparıb.

APEC-in fəaliyyəti ilk növbədə Asiya-Sakit Okean regionunda iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına yönəlsə də, təşkilatın gündəliyindəki məsələlər qlobal iqtisadi proseslərlə sıx bağlıdır. Çünki müasir dünya iqtisadiyyatı ayrı-ayrı regionların deyil, bir-birini tamamlayan istehsal, ticarət, nəqliyyat və maliyyə sistemlərinin qarşılıqlı fəaliyyəti əsasında formalaşır. Bir ölkədə istehsal olunan məhsul digər ölkədə emal edilir, üçüncü ölkənin limanından daşınır və tamamilə başqa bir bazarda istehlak olunur. Bu mürəkkəb iqtisadi əlaqələr sistemində nəqliyyat marşrutlarının etibarlılığı, gömrük prosedurlarının sürəti, texnologiyaların tətbiqi və enerji təminatı beynəlxalq rəqabətin əsas şərtlərinə çevrilib. Şençjen sammitinin əhəmiyyəti də məhz bu dəyişikliklərin fonunda qiymətləndirilməlidir.

Sammitin keçirildiyi Şençjen şəhərinin seçilməsi xüsusi məna daşıyır. 1980-ci ildə Çinin ilk xüsusi iqtisadi zonalarından birinə çevrilmiş bu şəhər son dörd onillikdə kiçik yaşayış məntəqəsindən dünyanın mühüm sənaye və texnologiya mərkəzlərindən birinə dönüb. Elektronika, telekommunikasiya, kompüter texnologiyaları, elektrik avtomobilləri və yüksək texnologiyalı istehsal Şençjen iqtisadiyyatının əsas istiqamətləridir. Şəhər hökumətinin məlumatına görə, 2024-cü ildə Şençjenin ümumi daxili məhsulu 3,68 trilyon yuana, xarici ticarətinin həcmi isə 4,5 trilyon yuana çatıb. Həmin il şəhərin ixracı 32 il ardıcıl olaraq Çin materikindəki şəhərlər arasında birinci yerdə qərarlaşıb. Bu göstəricilər Şençjenin yalnız istehsal mərkəzi yox, həm də beynəlxalq ticarət və innovasiya məkanı kimi mövqeyini nümayiş etdirir.

Şençjenin iqtisadi yüksəlişi qlobal istehsal sistemində baş verən dəyişikliklərin də nümunəsidir. Şəhərin inkişafı sənaye istehsalının texnoloji yeniliklərlə birləşdirilməsi, elmi-tədqiqat fəaliyyətinin genişləndirilməsi və yerli şirkətlərin beynəlxalq bazarlara çıxışıyla müşayiət olunub. Bu gün Şençjen dünyanın aparıcı texnologiya şirkətlərinin, elektronika istehsalçılarının və innovasiya mərkəzlərinin fəaliyyət göstərdiyi şəhərlərdən biridir. APEC sammitində rəqəmsal iqtisadiyyat və süni intellekt məsələlərinin müzakirə olunması da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Süni intellekt artıq yalnız informasiya texnologiyaları sahəsinin yeniliyi deyil, sənaye istehsalından maliyyə xidmətlərinə, tibbdən nəqliyyat idarəçiliyinə qədər geniş sahələrdə iqtisadi səmərəliliyə təsir göstərən amildir.

Beynəlxalq iqtisadi gündəliyin digər mühüm istiqaməti təchizat zəncirlərinin yenidən qurulmasıdır. Son illər geosiyasi gərginliklər, müharibələr, ticarət məhdudiyyətləri və iqtisadi sanksiyalar beynəlxalq yükdaşımaların ənənəvi istiqamətlərinə təsir göstərib. Şirkətlər məhsulların istehsalı və çatdırılması zamanı bir ölkədən və ya nəqliyyat marşrutundan asılılığın yaratdığı riskləri daha ciddi nəzərə alır. Bu proses alternativ nəqliyyat yollarına, limanlara və regional logistika mərkəzlərinə marağı artırır. Asiya ilə Avropa arasında yerləşən Azərbaycan da bu dəyişikliklərin təsir etdiyi nəqliyyat sisteminin mühüm iştirakçılarından biridir. Bu baxımdan Orta Dəhlizin, yəni Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun əhəmiyyəti getdikcə artır. Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayan marşrut Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxış yaradır. Onun əsas xüsusiyyəti dəmir yolu, dəniz və avtomobil nəqliyyatını vahid logistika zəncirində birləşdirməsidir. Orta Dəhliz yalnız yüklərin bir regiondan digərinə daşınması üçün alternativ yol deyil, həm də Avrasiya məkanında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə xidmət edən nəqliyyat sistemidir. Marşrutun rəqabət qabiliyyəti daşınma müddəti, tariflər, limanların ötürücülük imkanları, sərhəd-keçid prosedurları və iştirakçı ölkələr arasında koordinasiyadan asılıdır.

Azərbaycanın bu marşrutdakı mövqeyi Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu infrastrukturu və ölkənin beynəlxalq avtomobil yollarıyla müəyyən olunur. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin 20 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatına əsasən, cari ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycan ərazisindən 12 milyon tondan çox tranzit yük daşınıb. Bu, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 14,5 faiz artım deməkdir. Şərq-Qərb istiqamətində tranzit daşımalar 20,2 faiz, Şimal-Cənub istiqamətində isə 19 faiz yüksəlib. Eyni dövrdə limanda konteyner dövriyyəsi 29 faiz artaraq 100 min TEU-ya çatıb. Orta Dəhliz vasitəsilə daşınan yüklərin həcmi isə 4,1 milyon ton təşkil edib ki, bu da əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 20 faiz çoxdur. Bu göstəricilər Azərbaycanın beynəlxalq logistika sistemində rolunun genişləndiyini göstərir. Tranzit daşımaların artması liman, dəmir yolu, anbar və yükdaşıma xidmətlərinə tələbatı yüksəldir. Eyni zamanda, beynəlxalq ticarətdə rəqəmsal sənədləşmə, yükün hərəkətinin izlənməsi və gömrük məlumatlarının elektron mübadiləsi kimi texnologiyalar logistika proseslərinin səmərəliliyini artırır. APEC-in 2026-cı il gündəliyində rəqəmsal ticarət və təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığına xüsusi yer ayrılması bu baxımdan Orta Dəhlizin gələcək inkişafıyla da əlaqəlidir.

Azərbaycan-Çin münasibətləri də bu iqtisadi proseslərin mühüm istiqamətlərindən biridir. 2025-ci ilin aprel ayının 23-də Pekində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin tərəfindən hərtərəfli strateji tərəfdaşlığın qurulması haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması ikitərəfli əlaqələrin inkişafında yeni mərhələ açıb. Sənəddə ticarət, investisiya, yaşıl enerji və rəqəmsal iqtisadiyyat sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, eləcə də iqtisadi əlaqələrin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu razılaşma iki ölkə arasında siyasi münasibətlərin iqtisadi əməkdaşlıqla daha sıx əlaqələndirildiyini göstərir.

İkitərəfli iqtisadi münasibətlərin inkişafı ticarət göstəricilərində də əksini tapır. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanla Çin arasında ticarət dövriyyəsi 4 milyard 874 milyon ABŞ dollarına çatıb. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 30,16 faiz artım deməkdir. Bununla yanaşı, ticarətin strukturunda ciddi fərq qalmaqdadır: 2025-ci ildə Çindən Azərbaycana idxal 4 milyard 790 milyon dollar, Azərbaycandan Çinə ixrac isə 84 milyon dollar təşkil edib. İxracın əvvəlki illə müqayisədə 4,28 dəfə artması müsbət göstərici olsa da, ümumi ticarət dövriyyəsində idxalın üstünlük təşkil etməsi iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin mövcud strukturunu aydın göstərir.

Çinlə əməkdaşlığın perspektivləri yalnız ticarət və nəqliyyat sahələriylə məhdudlaşmır, sənaye, kənd təsərrüfatı, telekommunikasiya, rəqəmsal texnologiyalar və enerji sahələri də ikitərəfli münasibətlərin mühüm istiqamətləridir. Çin günəş panelləri, elektrik avtomobilləri, batareyalar və enerji saxlama sistemlərinin istehsalında dünyanın aparıcı ölkələrindən biridir. Azərbaycanın isə Xəzər dənizində külək enerjisi potensialı, günəş enerjisi imkanları və bərpaolunan enerji layihələri bu sahədə əməkdaşlıq üçün iqtisadi zəmin yaradır. Enerji avadanlıqlarının tədarükü, texniki xidmət, mühəndislik və mütəxəssis hazırlığı üzrə əlaqələrin genişlənməsi bu tərəfdaşlığın praktiki nəticələrini artıra bilər.

Beləliklə, Şençjen APEC sammiti yalnız Asiya-Sakit Okean regionunun iqtisadi gündəliyini müəyyənləşdirən görüş kimi yox, qlobal ticarət və texnoloji inkişafın gələcək istiqamətlərini əks etdirən mühüm beynəlxalq platforma kimi diqqət çəkir. Azərbaycanın APEC üzvü olmamasına baxmayaraq sammitdə müzakirə edilən nəqliyyat bağlantıları, rəqəmsal iqtisadiyyat, enerji təhlükəsizliyi və ticarət əlaqələri ölkəmizin iqtisadi maraqlarıyla birbaşa səsləşir. Çinlə 2025-ci ildə hərtərəfli strateji tərəfdaşlığın qurulması, ikitərəfli ticarətin artması və Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların genişlənməsi Azərbaycan-Çin münasibətlərinin qarşıdakı illərdə də inkişaf edəcəyinə inam yaradır. Bu əməkdaşlığın Azərbaycan üçün əsas faydası ölkəmizin Asiya ilə Avropa arasında tranzit mövqeyinin möhkəmlənməsi, qeyri-neft ixracının genişlənməsi və müasir texnologiyaların iqtisadiyyata cəlb edilməsi ola bilər.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert