Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, gələcək nəsillərin milli yaddaşında da xüsusi yer tutur. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın Ermənistanın işğalından azad edilməsi məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Bu qələbə Azərbaycan xalqının uzun illər davam edən həsrətinə son qoymaqla yanaşı, dövlətimizin siyasi iradəsinin, ordumuzun hərbi qüdrətinin və milli birliyimizin real təntənəsinə çevrildi. Qarabağın tacı hesab edilən Şuşanın azadlığı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda həlledici mərhələ olmaqla, xalqımızın tarixi ədalətə olan inamını daha da möhkəmləndirdi. Bu gün 8 Noyabr – Şuşa Şəhəri Günü kimi qeyd olunan əlamətdar tarix Zəfərimizin qürurunu, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsini və doğma torpaqlarımızda başlanan yeni quruculuq dövrünü özündə birləşdirir.

Şuşa Azərbaycan xalqının tarixini, milli-mənəvi dəyərlərini və zəngin mədəni irsini yaşadan ən mühüm şəhərlərimizdən biridir. Onun hər bir küçəsi, tarixi abidəsi və sənət ənənəsi xalqımızın keçmişindən xəbər verir. Şuşanın əhəmiyyəti yalnız coğrafi mövqeyi və strateji imkanları ilə deyil, Azərbaycan dövlətçilik tarixində, ədəbiyyatında, musiqisində və incəsənətində oynadığı müstəsna rolla müəyyən olunur.

XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan Şuşa qısa müddət ərzində Qarabağ xanlığının mühüm siyasi və iqtisadi mərkəzinə çevrilmişdir. Şəhərin yüksək dağlıq ərazidə yerləşməsi, təbii müdafiə imkanları və əlverişli strateji mövqeyi onun tarixən xüsusi əhəmiyyət daşımasını şərtləndirmişdir. Şuşa zaman keçdikcə yalnız müdafiə qalası kimi deyil, həm də Azərbaycanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynayan şəhər kimi tanınmışdır. Burada formalaşan şəhərsalma ənənələri, memarlıq nümunələri, sənətkarlıq sahələri və ədəbi mühit milli mədəniyyətimizin inkişafına böyük töhfələr vermişdir.

Şuşanın Azərbaycan tarixindəki mövqeyini müəyyən edən əsas amillərdən biri onun yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərdir. Xurşidbanu Natəvan, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Cabbar Qaryağdıoğlu, Sadıqcan və digər sənət adamlarının adları bu şəhərin mədəniyyət salnaməsinə əbədi həkk olunmuşdur. Şuşa Azərbaycan muğamının inkişafında xüsusi xidmətləri olan sənətkarlar yetişdirmiş, musiqi məktəblərinin formalaşmasına və milli ifaçılıq ənənələrinin zənginləşməsinə mühüm təsir göstərmişdir. Burada keçirilən ədəbi məclislər, musiqi toplantıları və mədəni tədbirlər şəhərin intellektual mühitini daha da gücləndirmişdir. Təsadüfi deyil ki, Şuşa uzun illər Azərbaycan musiqisinin beşiyi, Qarabağın isə mədəniyyət mərkəzi kimi tanınmışdır.

1992-ci il mayın 8-də Şuşanın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi xalqımızın tarixində ağır faciələrdən biri olmuşdur. İşğal nəticəsində şəhərin yerli əhalisi doğma yurdlarından didərgin düşmüş, yaşayış evləri, tarixi-memarlıq abidələri, muzeylər və mədəniyyət ocaqları ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Azərbaycan xalqının əsrlər boyu qoruyub saxladığı mədəni irsə qarşı həyata keçirilən vandalizm aktları Şuşanın tarixi simasına böyük zərbə vurmuşdur. Bununla belə, şəhərin işğal altında olduğu illərdə belə Azərbaycan xalqının ona bağlılığı heç vaxt zəifləməmişdir. Şuşanın azadlığı dövlətimizin qarşısında dayanan əsas milli vəzifələrdən biri, xalqımızın isə dəyişməz arzusu olaraq qalmışdır.

Azərbaycanın güclənən iqtisadi potensialı, beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsi və müasir ordu quruculuğu istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər torpaqlarımızın azad olunması üçün zəruri zəmin yaratmışdır. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan məqsədyönlü siyasət nəticəsində Azərbaycan Ordusu yüksək döyüş hazırlığına və müasir hərbi imkanlara malik qüdrətli qüvvəyə çevrilmişdir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi xalqımızın birliyini, ordumuzun gücünü və dövlətimizin qətiyyətini bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir.

44 gün davam edən Vətən müharibəsinin ən mühüm hadisələrindən biri Şuşa şəhərinin azad edilməsi olmuşdur. Azərbaycan hərbçiləri mürəkkəb relyef şəraitində, sıldırım qayalıqları və meşəlik əraziləri aşaraq, düşmənin möhkəmləndirilmiş mövqelərinə qarşı misilsiz qəhrəmanlıq nümayiş etdirmişlər. Şuşa əməliyyatı hərbi baxımdan xüsusi hazırlıq, yüksək peşəkarlıq və böyük şəxsi şücaət tələb edən mürəkkəb əməliyyat idi. Azərbaycan əsgərinin iradəsi, döyüş əzmi və Vətən sevgisi qarşısında düşmənin müdafiə mövqeləri davam gətirə bilməmişdir.

2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi xəbəri bütün ölkədə böyük sevinc və qürur hissi ilə qarşılanmışdır. Prezident İlham Əliyevin Şəhidlər xiyabanından xalqa müraciətində səsləndirdiyi “Əziz Şuşa, sən azadsan! Əziz Şuşa, biz qayıtmışıq! Əziz Şuşa, biz səni dirçəldəcəyik!” sözləri həmin günün tarixi və mənəvi mahiyyətini ifadə edən unudulmaz çağırışa çevrilmişdir. Bu müjdə yalnız bir şəhərin azad edilməsi barədə xəbər deyildi. Bu, illərlə doğma yurd həsrəti çəkən insanların ümidlərinin gerçəkləşməsi, milli qürurumuzun bərpası və Azərbaycan dövlətinin gücünün təsdiqi idi. Şuşanın azad olunması Vətən müharibəsinin taleyinə həlledici təsir göstərmiş və noyabrın 10-da hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə nəticələnən prosesdə mühüm rol oynamışdır.

Şuşanın azad edilməsindən sonra Azərbaycan dövləti şəhərin əvvəlki tarixi simasının bərpasını, infrastrukturunun yenidən qurulmasını və mədəni həyatının canlandırılmasını əsas prioritetlərdən biri kimi müəyyənləşdirmişdir. Prezident İlham Əliyevin 2021-ci il mayın 7-də imzaladığı Sərəncamla Şuşa şəhəri Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir. Bu qərar şəhərin milli mədəniyyətimizdəki müstəsna mövqeyinin dövlət səviyyəsində təsdiqi olmaqla yanaşı, onun gələcək inkişafına yeni istiqamət vermişdir.

Şuşada həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri genişmiqyaslı və çoxşaxəli xarakter daşıyır. Şəhərin nəqliyyat, enerji, su təchizatı və digər kommunal infrastrukturu yenidən qurulur, yaşayış binaları və ictimai obyektlər bərpa edilir, müasir sosial xidmətlərin təşkili istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülür. Şuşaya aparan Zəfər yolu isə şəhərin azadlığından sonra həyata keçirilən quruculuq siyasətinin rəmzlərindən birinə çevrilmişdir. Bu yol həm hərbi qəhrəmanlığımızın xatirəsini yaşadır, həm də Şuşanın ölkənin digər bölgələri ilə əlaqələrinin daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.

Şəhərin tarixi-mədəni irsinin qorunması bərpa prosesinin ən mühüm istiqamətlərindəndir. Yuxarı Gövhər Ağa və Aşağı Gövhər Ağa məscidləri, Saatlı məscidi, Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi, tarixi yaşayış evləri və digər memarlıq nümunələri üzərində aparılan işlər Şuşanın əsrlər boyu formalaşmış simasının qorunmasına xidmət edir. Xurşidbanu Natəvanın, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün güllələnmiş büstlərinin yenidən əvvəlki yerlərinə qaytarılması da xüsusi mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Bu addımlar şəhərin mədəni yaddaşının bərpası, tarixi şəxsiyyətlərimizin irsinə ehtiramın ifadəsi baxımından mühüm hadisələrdir.

Şuşanın dirçəlişi təkcə tikinti və abadlıq işləri ilə məhdudlaşmır. Burada mədəni həyatın yenidən canlandırılması, milli musiqi və sənət ənənələrinin davam etdirilməsi də xüsusi diqqət mərkəzindədir. “Xarıbülbül” Beynəlxalq Musiqi Festivalının və Vaqif Poeziya Günlərinin yenidən Şuşada keçirilməsi şəhərin əvvəlki mədəni missiyasına qayıdışının bariz nümunəsidir. Bu tədbirlər Azərbaycan mədəniyyətinin zənginliyini nümayiş etdirməklə yanaşı, Şuşanın beynəlxalq mədəni əlaqələr sistemində mövqeyini də gücləndirir. Şəhərin yenidən musiqi səsləri ilə canlanması onun tarixi ruhunun yaşadılmasının mühüm göstəricisidir.

Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində Şuşa sakinlərinin doğma şəhərlərinə qayıdışı da tarixi əhəmiyyət daşıyan prosesdir. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşayan insanların öz evlərinə, ata-baba yurdlarına qovuşması dövlətin həyata keçirdiyi siyasətin əsas humanitar nəticələrindən biridir. 2024-cü il mayın 11-dən etibarən Şuşaya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışına başlanılması şəhərin yeni həyat mərhələsinə qədəm qoyduğunu göstərir. Müasir yaşayış şəraitinin yaradılması, təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlərin təşkili, məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi sakinlərin burada davamlı və təhlükəsiz həyat qurmaları üçün mühüm əsasdır. Şuşanın həqiqi dirçəlişi məhz onun doğma sakinlərinin qayıdışı, ailələrin yenidən bir araya gəlməsi və şəhərin gündəlik həyatının bərpası ilə tamamlanır.

Bu gün Şuşa həm Azərbaycanın milli-mədəni irsinin qorunduğu məkan, həm də ölkəmizin gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyasının mühüm ünvanıdır. Şəhərdə həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərdə quruculuq və məskunlaşma prosesinə kompleks yanaşdığını nümayiş etdirir. Şuşanın beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi, tarixi abidələrinin bərpası və turizm imkanlarının genişləndirilməsi onun regional və beynəlxalq miqyasda tanıdılmasına mühüm töhfə verir. Beləliklə, şəhər öz tarixi missiyasını yeni dövrün tələblərinə uyğun şəkildə davam etdirir.

8 Noyabr – Şuşa Şəhəri Günü xalqımız üçün həm qürur, həm də dərin ehtiram günüdür. Bu tarix torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərimizin xatirəsini yad etmək, qazilərimizin fədakarlığını qiymətləndirmək və Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığını bir daha xatırlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şuşanın azadlığına aparan yol böyük itkilər, sarsılmaz iradə və misilsiz qəhrəmanlıq hesabına qazanılmışdır. Buna görə də bu əlamətdar günün mənəvi yükü hər bir azərbaycanlı üçün son dərəcə dəyərlidir.

Şuşa artıq yalnız keçmişin xatirələrini yaşadan tarixi şəhər deyil, Azərbaycanın suverenliyinin, milli birliyinin və gələcəyə inamının canlı təcəssümüdür. Onun yenidən qurulan küçələri, bərpa edilən abidələri, fəaliyyət göstərən mədəniyyət ocaqları və doğma yurduna qayıdan sakinləri Zəfərimizin davam edən nəticələridir. Şuşanın hərtərəfli inkişafı xalqımızın öz tarixinə sahib çıxmaq əzmini və dövlətimizin qarşıya qoyduğu məqsədlərə çatmaq iradəsini nümayiş etdirir. Bu şəhər əsrlər boyu olduğu kimi, bundan sonra da Azərbaycan mədəniyyətinin, milli kimliyinin və dövlətçilik ənənələrinin mühüm dayaqlarından biri olacaqdır.

Şuşanın azadlığı ilə tariximizin yeni səhifəsi açıldı, onun dirçəlişi ilə isə bu tarixin davamlı inkişaf mərhələsi başlandı. 8 Noyabrın Şuşa Şəhəri Günü kimi qeyd edilməsi qazanılmış tarixi qələbənin əbədiləşdirilməsi, milli yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə mühüm mesajın ötürülməsi deməkdir. Şuşa Azərbaycan xalqının sarsılmaz iradəsinin, torpağa bağlılığının və milli qürurunun əbədi ünvanıdır. Bu gün Qarabağın tacı olan Şuşada həyat yenidən canlanır, milli musiqimiz səslənir, mədəniyyətimiz inkişaf edir və şəhər öz doğma sakinləri ilə gələcəyə doğru inamla addımlayır. Şuşa bizimdir və onun inkişafı, qorunması, gələcək nəsillərə bütöv şəkildə çatdırılması hər bir azərbaycanlının mənəvi məsuliyyətidir.

Nazimə Şamıyeva

YAP Füzuli rayon təşkilatının sədri