Azərbaycan xalqı tarixinin müxtəlif dövrlərində ağır sınaqlarla üzləşmiş, öz torpaqlarının müdafiəsi, milli kimliyinin qorunması və dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi uğrunda uzun və çətin mübarizə yolu keçmişdir. Xalqımızın yaddaşında dərin izlər buraxan işğal dövrü yalnız ərazilərin itirilməsi ilə deyil, həm də insanların fundamental hüquq və azadlıqlarının pozulması, doğma yurdlarından məcburi köçkün düşməsi, tarixi-mədəni irsin dağıdılması və bütöv bir nəslin öz ata-baba torpaqlarından uzaqda yaşamağa məcbur olması ilə xarakterizə olunur. Belə bir şəraitdə Azərbaycan xalqının öz taleyi ilə barışmaması, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasını əsas milli məqsəd kimi qarşıya qoyması tarixi zərurət idi.

“Biz əraziləri işğal altında olan ölkə kimi, ən elementar insan hüquqları daim pozulan xalq kimi əbədi yaşamalı deyildik” fikri Azərbaycan xalqının azadlıq, ədalət və suverenlik uğrunda mübarizəsinin mahiyyətini ifadə edir. Bu fikir həm də xalqın öz gələcəyini müəyyənləşdirmək, beynəlxalq hüquqla tanınmış hüquqlarını qorumaq və müstəqil dövlət kimi inkişaf etmək iradəsinin göstəricisidir. Heç bir xalq öz doğma torpaqlarından didərgin düşməyi, təhlükəsiz yaşamaq hüququndan məhrum olmağı və tarixi irsinin məhv edilməsini taleyinin dəyişməz hissəsi kimi qəbul etməməlidir.

Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra qarşılaşdığı ən ciddi problemlərdən biri ərazilərinin Ermənistanın işğalı altında qalması idi. Uzun illər davam edən münaqişə ölkəmizin siyasi, iqtisadi və sosial inkişafına təsir göstərməklə yanaşı, milyonlarla insanın həyatında ağır izlər buraxdı. Bir milyona yaxın azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. İnsanlar evlərini, torpaqlarını, təsərrüfatlarını, doğma kəndlərini və şəhərlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. Onların bir çoxu illərlə müvəqqəti yaşayış yerlərində məskunlaşaraq doğma yurdlarına qayıdacaqları günü gözlədi.

İşğalın ən ağrılı nəticələrindən biri insanların öz evlərində təhlükəsiz yaşamaq və doğma torpaqlarında sərbəst hərəkət etmək imkanından məhrum olması idi. Məktəblər, xəstəxanalar, yaşayış evləri, tarixi abidələr və dini məkanlar dağıdıldı və ya ciddi zərər gördü. Bir çox yaşayış məntəqəsi uzun illər ərzində viran qaldı. Bu vəziyyət yalnız maddi itkilərlə ölçülə bilməzdi. Çünki torpaq insan üçün sadəcə coğrafi məkan deyil, həm də ailə tarixinin, milli yaddaşın, adət-ənənələrin və mənəvi bağlılığın daşıyıcısıdır.

İnsan hüquqlarının müdafiəsi beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərindən biridir. Hər bir insanın yaşamaq, təhlükəsizlik, mülkiyyət, təhsil və ləyaqətli həyat hüququ vardır. İnsanların etnik mənsubiyyətindən və vətəndaşlığından asılı olmayaraq bu hüquqlara hörmət edilməlidir. Münaqişələr zamanı mülki əhalinin müdafiəsi, mülkiyyət hüququnun qorunması və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına təhlükəsiz qayıtmaq imkanının təmin edilməsi beynəlxalq hüquqi çərçivənin mühüm tələblərindəndir. Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində yaşadığı məhrumiyyətlər də bu prinsiplərin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirmişdir.

Münaqişənin həlli istiqamətində uzun müddət diplomatik danışıqlar aparıldı. Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarda öz mövqeyini ifadə edərək ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasını, işğalın nəticələrinin aradan qaldırılmasını və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtmasını tələb edirdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və münaqişə nəticəsində yaranmış vəziyyətlə bağlı mühüm müddəalar öz əksini tapmışdı. Bununla belə, uzun illər ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həlli istiqamətində aparılan səylər arzu olunan nəticəni vermədi. Bu dövr Azərbaycan cəmiyyətində ədalətli həllin vacibliyi və beynəlxalq hüquq normalarının ardıcıl tətbiq edilməsinin zəruriliyi barədə düşüncələri gücləndirdi.

Azərbaycan xalqı bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, dövlətçiliyini möhkəmləndirməkdən və gələcəyə inamını qorumaqdan vaz keçmədi. Ölkədə iqtisadi potensialın artırılması, müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və milli birliyin möhkəmləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Bu proseslər dövlətin qarşısında duran əsas vəzifələrdən birinin — ərazi bütövlüyünün bərpasının — həyata keçirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində mühüm mərhələ oldu. Müharibə nəticəsində ölkəmizin bir sıra əraziləri işğaldan azad edildi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat regionda hərbi əməliyyatların dayandırılması və sonrakı proseslərin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıdı. Bu hadisələr uzun illər doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanlar üçün yeni ümidlər yaratdı. Eyni zamanda, müharibə insan itkiləri və mülki əhalinin üzləşdiyi çətinliklərlə müşayiət olundu. Buna görə də münaqişənin nəticələrini qiymətləndirərkən həm Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına doğru əldə etdiyi nəticələri, həm də müharibənin insanlara vurduğu zərəri nəzərə almaq vacibdir.

2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ bölgəsində baş vermiş hərbi əməliyyatlardan sonra Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində bərpa etdiyini bəyan etdi. Bu hadisə ölkənin müasir dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bununla belə, suverenliyin bərpası ilə bağlı siyasi və hərbi nəticələrdən əlavə, bölgədə davamlı sülhün təmin edilməsi, insan hüquqlarının qorunması, humanitar məsələlərin həlli və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uzunmüddətli sabitlik yalnız hüquqi və siyasi qərarlarla deyil, insanların təhlükəsizliyinə, ləyaqətinə və fundamental hüquqlarına hörmət əsasında möhkəmlənə bilər.

Vüsalə Bağırova

YAP Ordubad şəhər 3 saylı Uşaq Körpələr evi ƏPT -nın sədri