Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi, yeni sənaye sahələrinin yaradılması və ölkənin təbii resurslarından səmərəli istifadə olunması son illərdə həyata keçirilən iqtisadi siyasətin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı qarşıdakı illər üçün müəyyənləşdirilən strateji hədəflər sırasında xüsusi yer tutur. Sentyabrın 22-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi də məhz bu istiqamətdə mühüm mərhələ kimi diqqət çəkir. Müşavirədə Dövlət Proqramının əsas istiqamətləri təqdim olunub, qarşıdakı dörd il ərzində görüləcək işlər və əldə olunması nəzərdə tutulan nəticələr açıqlanıb.

Prezident İlham Əliyev çıxışında dağ-mədən və metallurgiya sənayesini Azərbaycan iqtisadiyyatı, xüsusilə də qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından perspektivli sahə kimi xarakterizə edib. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, bu istiqamətdə əsas məqsəd yalnız xammal hasilatının artırılması deyil, eyni zamanda təbii ehtiyatların daha səmərəli şəkildə emal olunması, ölkə daxilində istehsal zəncirinin yaradılması və yüksək əlavə dəyər formalaşdırılmasıdır. Belə yanaşma sənaye siyasətinin mahiyyətində baş verən mühüm dəyişiklikləri də nümayiş etdirir. Artıq əsas diqqət təkcə resursun çıxarılmasına deyil, həmin resursun son məhsula çevrilməsinə, emal proseslərinin genişləndirilməsinə və milli iqtisadiyyatda daha böyük dəyərin saxlanmasına yönəldilir.

Dövlət Proqramının qarşıya qoyduğu hədəflər kifayət qədər genişdir. Təqdimata əsasən, 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ümumi daxili məhsula töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün 2027–2030-cu illərdə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya qoyuluşunun həyata keçirilməsi planlaşdırılır.

Bu göstəricilər Azərbaycanın sənaye potensialının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnvestisiyaların böyük həcmdə olması yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, mövcud güclərin artırılması, müasir texnologiyaların tətbiqi və yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi üçün imkanlar formalaşdıracaq. Eyni zamanda, dövlət və özəl sektorun investisiya imkanlarının səfərbər edilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə sənaye inkişafında dövlət-özəl tərəfdaşlığının rolunu daha da artırır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi diqqət çəkən məsələlərdən biri də yeni sənaye istiqamətinin yaradılması və məşğulluğun artırılmasıdır. Dövlət Proqramının icrası nəticəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılması nəzərdə tutulur. Yeni iş yerlərinin formalaşması yalnız ayrı-ayrı müəssisələrin fəaliyyətinin genişlənməsi demək deyil. Bu proses eyni zamanda regionlarda iqtisadi fəallığın artmasına, peşəkar kadr hazırlığına, xidmət sektorunun inkişafına və əhalinin məşğulluq imkanlarının genişlənməsinə təsir göstərə bilər.

Dağ-mədən sənayesinin inkişafında işğaldan azad edilmiş ərazilər xüsusi potensiala malikdir. Prezident İlham Əliyev çıxışında Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında yerləşən qızıl, mis və molibden yataqlarının istismara verilməsi məsələsinə toxunub. Ağdərədə artıq işlərə başlanıldığını, Kəlbəcər və Zəngilanda da yaxın gələcəkdə müvafiq fəaliyyətlərin genişləndirilməsinin nəzərdə tutulduğunu bildirib. Bu istiqamət Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialının üzə çıxarılması və həmin ərazilərdə dayanıqlı iqtisadi fəaliyyətin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, təbii sərvətlərin iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi müasir geoloji tədqiqatlarla paralel aparılacaq. Dövlət başçısı mövcud yataqların ehtiyatlarının yeni texnologiyalar əsasında yenidən qiymətləndirilməsinin vacibliyini qeyd edib. Çünki əvvəlki dövrlərdə aparılmış geoloji tədqiqatların nəticələri ilə müasir texnoloji imkanlar arasında böyük fərq var. Yeni geoloji üsulların tətbiqi əvvəllər tam müəyyənləşdirilməmiş ehtiyatların aşkar edilməsinə və onların iqtisadi səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinə şərait yarada bilər.

Dövlət Proqramında Naxçıvan Muxtar Respublikasının mineral-xammal potensialının araşdırılması da diqqət mərkəzindədir. Prezident İlham Əliyev Naxçıvanda geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsinin nəzərdə tutulduğunu bildirib. Bu, muxtar respublikanın sənaye potensialının artırılması və yeni iqtisadi imkanların müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm istiqamətlərdən biridir.

Dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə bağlı əsas hədəflərdən biri də “Filizçay” polimetal yatağının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsidir. Prezident İlham Əliyev Balakən rayonunda yerləşən bu yatağın perspektivli olduğunu qeyd edib və onun istismara hazırlanması üzrə aparılan işlərin sürətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Burada mis, sink və qurğuşun kimi mühüm metal ehtiyatlarının iqtisadiyyata cəlb olunması imkanları qiymətləndirilir. Dövlət Proqramında bu istiqamətin gələcək sənaye inkişafında əhəmiyyətli rol oynaması nəzərdə tutulur.

Müşavirədə Qərb Sənaye Parkının yaradılması da dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə əlaqələndirilib. Prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, bu sənaye parkının əsas məqsədlərindən biri Daşkəsən filiz yatağının və ətraf ərazilərdəki digər layihələrin inkişafını təmin etməkdir. Burada filizin hasilatından başlayaraq zənginləşdirmə, pelet və briketlənmiş dəmir istehsalına qədər uzanan tam istehsal zəncirinin yaradılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, xammalın ilkin formada ixracı əvəzinə onun ölkə daxilində emal edilməsi və daha yüksək əlavə dəyərli məhsullara çevrilməsi qarşıya məqsəd qoyulur.

Bu yanaşma Azərbaycanın sənaye siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən birini ortaya qoyur. Ölkənin təbii sərvətlərindən istifadə yalnız hasilat mərhələsi ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. Əksinə, hasilat, zənginləşdirmə, emal, istehsal və son məhsulun bazara çıxarılması arasında vahid dəyər zəncirinin yaradılması sənayenin rəqabət qabiliyyətini yüksəldə bilər. Bu baxımdan metallurgiya sənayesinin inkişafı dağ-mədən sektorunun təbii davamı kimi çıxış edir.

Metallurgiya istiqamətində əsas hədəflərdən biri alüminium istehsalının genişləndirilməsidir. Prezident İlham Əliyev alüminium istehsalının 2030-cu ilin sonunadək 100 min tona çatdırılması barədə hədəfi açıqlayıb. Bu məqsədlə bir neçə zavodun yaradılması nəzərdə tutulur. Belə layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycanda metal emalı və metallurgiya üzrə istehsal imkanlarının genişlənməsinə xidmət edə bilər.

Dövlət Proqramının digər mühüm xüsusiyyəti investisiya imkanlarının geniş olmasıdır. Təqdimata görə, 5,3 milyard manatlıq ümumi investisiya ehtiyacının müxtəlif mənbələr hesabına təmin edilməsi nəzərdə tutulur. Burada dövlət büdcəsi vəsaitləri ilə yanaşı dövlət müəssisələrinin və özəl sektorun maliyyə imkanlarından, o cümlədən borc kapitalından istifadə planlaşdırılır. Bu yanaşma iri sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün çoxşaxəli mexanizmin formalaşdırılmasına imkan verir.

Eyni zamanda, Dövlət Proqramı yerli və xarici investorlar üçün imkanların açıq olduğunu göstərir. Prezident İlham Əliyev çıxışında investorların bu sahədə iştirakının mümkünlüyünü vurğulayıb. Bununla belə, dövlətin proqramın maliyyə təminatını əvvəlcədən müəyyənləşdirdiyini və layihələrin həyata keçiriləcəyini bildirib. Bu yanaşma sənaye siyasətində dövlətin strateji rolunun qorunması ilə yanaşı, özəl kapitalın və xarici investisiyaların imkanlarından istifadəni də nəzərdə tutur.

Dağ-mədən sənayesinin inkişafı ekoloji məsələlərdən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Müşavirədə Prezident İlham Əliyev filiz hasilatı və emalı layihələrinin həyata keçirilməsi zamanı ekoloji ekspertizanın yüksək səviyyədə aparılmasının və ekoloji normalara əməl olunmasının vacibliyini xüsusi vurğulayıb. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanın əsas sərvətlərindən biri onun təbiətidir. Bu baxımdan yeni sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi iqtisadi maraqlarla yanaşı, ekoloji təhlükəsizlik prinsiplərinə də əsaslanmalıdır.

Dövlət Proqramının Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafı baxımından da mühüm nəticələr yaratması gözlənilir. Yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması həmin ərazilərdə məşğulluğun artmasına, infrastrukturun inkişafına və iqtisadi fəallığın genişlənməsinə şərait yarada bilər. Bu isə Böyük Qayıdış prosesinin iqtisadi dayaqlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində əlavə imkanlar formalaşdırır.

Ümumilikdə, 2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı Azərbaycanın sənaye inkişafında yeni mərhələnin əsas istiqamətlərindən birini müəyyənləşdirir. Proqram mineral resursların daha səmərəli istifadəsini, yeni yataqların araşdırılmasını, müasir geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsini, hasilat və emal zəncirinin ölkə daxilində formalaşdırılmasını, metallurgiya istehsalının artırılmasını və ixrac imkanlarının genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Qarşıya qoyulan hədəflərin miqyası bu sahənin ölkə iqtisadiyyatında rolunun artırılmasına hesablanıb.

Ən mühüm məqamlardan biri də Dövlət Proqramının konkret zaman çərçivəsinə malik olmasıdır. 2027-ci ildən 2030-cu ilin sonunadək nəzərdə tutulan tədbirlər üzrə konkret mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsi onların icrasına nəzarət imkanlarını artırır. Prezident İlham Əliyev çıxışında qəbul edilən dövlət proqramlarının konkret və qısamüddətli olması, onların maliyyə təminatı və icra-nəzarət mexanizmlərinin mövcudluğu məsələsinə də diqqət çəkib.

Dövlət Proqramının reallaşdırılması nəticəsində sektorun ÜDM-ə töhfəsinin və ixrac potensialının əhəmiyyətli dərəcədə artırılması hədəflənir. İqtisadiyyat Nazirliyinin təqdim etdiyi göstəricilərə əsasən, 2030-cu ilədək sektorun ÜDM-ə töhfəsinin 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 3,4 milyard manata çatdırılması planlaşdırılır. Eyni zamanda, dövlət başçısı proqramın nəticəsində illik müsbət maliyyə təsirinin bir milyard manatdan çox ola biləcəyini bildirib.

Beləliklə, Azərbaycanın qarşısında yalnız yeni yataqların istismara verilməsi deyil, bütöv sənaye ekosisteminin formalaşdırılması vəzifəsi dayanır. Mineral ehtiyatların hasilatı ilə yanaşı, onların zənginləşdirilməsi, emalı, metallurgiya məhsullarının istehsalı və ixracı vahid iqtisadi zəncirə çevrilməlidir. Bu istiqamətdə həyata keçiriləcək layihələr qeyri-neft sənayesinin inkişafına, regionların iqtisadi fəallığının artmasına, yeni iş yerlərinin yaranmasına və ixrac coğrafiyasının genişlənməsinə təsir göstərə bilər.

Prezident İlham Əliyevin müşavirədəki çıxışı göstərir ki, dağ-mədən və metallurgiya sənayesi qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın iqtisadi inkişaf gündəliyində mühüm yerlərdən birini tutacaq. Təbii sərvətlərin müasir texnologiyalar əsasında araşdırılması, onların ölkə daxilində emal olunması, yüksək əlavə dəyərin yaradılması və yeni sənaye müəssisələrinin qurulması iqtisadi şaxələndirmə siyasətinin növbəti mərhələsini təşkil edir.

2027–2030-cu illərdə qarşıya qoyulan hədəflərin ardıcıl icrası Azərbaycanın sənaye potensialının daha da genişlənməsinə, xüsusilə qeyri-neft sektorunda yeni imkanların yaranmasına xidmət edə bilər. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda mineral resursların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, Naxçıvanda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi, “Filizçay” və digər yataqların perspektivlərinin araşdırılması, Qərb Sənaye Parkında yeni istehsal zəncirinin qurulması və alüminium istehsalının artırılması qarşıdakı illərin əsas istiqamətləri sırasında yer alır.

Nəticə etibarilə, yeni Dövlət Proqramı Azərbaycan iqtisadiyyatında təbii resurslardan istifadəyə daha müasir və əlavə dəyər yönümlü yanaşmanı ifadə edir. Hasilatdan emala, emaldan metallurgiya məhsullarına, istehsaldan ixraca qədər uzanan tam zəncirin yaradılması ölkənin sənaye imkanlarının daha səmərəli reallaşdırılmasına şərait yarada bilər. Qarşıdakı dörd il ərzində proqram üzrə nəzərdə tutulan layihələrin icrası Azərbaycanın qeyri-neft sənayesinin yeni inkişaf istiqamətlərinin formalaşmasına və ölkənin mineral-xammal potensialının iqtisadi gücə çevrilməsinə mühüm töhfə verəcək.

Xəyyam Vəliyev,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı