Noyabrın 3-də ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilər ölkənin siyasi həyatında mühüm mərhələ olacaq. Bu gün amerikalılar Konqresin Nümayəndələr Palatasının bütün 435 üzvünü, Senatın 100 yerindən 35-i üzrə senatorları, eləcə də 36 ştatın qubernatorlarını seçəcəklər. ABŞ siyasi sistemində prezident seçkilərindən iki il sonra keçirilən bu səsvermə aralıq seçkilər adlanır. Onun nəticələri təkcə qanunverici hakimiyyətin tərkibini müəyyənləşdirməyəcək, həm də prezident Donald Trampın qarşıdakı iki ildə siyasi fəaliyyət imkanlarına təsir göstərəcək. Tramp 2024-cü ildə Ağ Evə qayıdarkən amerikalılara iqtisadi canlanma, sərhəd təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, milli sənayenin inkişafı, yeni iş yerlərinin yaradılması və ABŞ-ın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmləndirilməsi vədlərini vermişdi. Onun tərəfdarları bu istiqamətləri ölkənin əvvəlki gücünü bərpa etmək siyasətinin təməli kimi qiymətləndirirlər. İndi isə seçicilər həmin vədlərin nəticələrini gündəlik həyatlarında görmək istəyirlər. Ərzaq məhsullarının qiyməti, yanacaq xərcləri, mənzil, səhiyyə, iş imkanları və ailə büdcəsi seçki müzakirələrinin mərkəzinə çevrilib.

ABŞ-da keçirilən ictimai rəy sorğuları da eyni mənzərənin müxtəlif tərəflərini üzə çıxarır. “Reuters” xəbər agentliyi ilə Ipsos araşdırma şirkətinin oktyabrın 22-26-sı arası apardığı sorğuda Trampın fəaliyyətini bəyənənlərin payı 32 faiz olub. Qeydiyyatlı seçicilər arasında Konqres seçkiləri üzrə demokratlar 47 faiz, respublikaçılar isə 36 faiz dəstək alıblar. Səsverməyə qatılacağı gözlənən seçicilər arasında fərq 53 faizlə 44 faiz təşkil edib. Sorğuda iştirak edənlərin 73 faizi yaşayış xərclərinin yanlış istiqamətdə dəyişdiyini bildirib. Bu nəticələr iqtisadi məsələlərin seçki qərarına necə təsir etdiyini göstərir. “Pew Research Center”-in sentyabrın 28-dən oktyabrın 4-dək ABŞ sakinləri arasında keçirdiyi araşdırma isə Trampa münasibətdə daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoyur. Mərkəzin məlumatına görə, respondentlərin 35 faizi prezidentin iqtisadiyyatla bağlı düzgün qərarlar qəbul edə biləcəyinə çox və ya müəyyən qədər əmin olduğunu bildirib. Lakin respublikaçılar və onlara meyilli seçicilər arasında bu göstərici 67 faizdir. İmmiqrasiya məsələsində həmin qrupun 77 faizi, xarici siyasətdə isə 67 faizi Trampın qərarvermə qabiliyyətinə güvəndiyini ifadə edib. Prezidentin icra hakimiyyətini idarə etmək bacarığına Respublikaçıların 72 faizi etimad göstərib. Bu rəqəmlər Trampın öz siyasi elektoratı daxilində mühüm dəstəyə malik olduğunu göstərir. Eyni zamanda, həmin dəstəyin müxtəlif məsələlər üzrə eyni səviyyədə qalmadığını da nəzərə almaq lazımdır.

Sorğuların göstərdiyi mənzərə: Trampın dayaqları və seçicilərin gözləntiləri

Trampa münasibətdə fərqli nəticələr göstərən araşdırma şirkətlərinin məlumatlarına ayrıca diqqət yetirmək lazımdır, çünki ictimai rəy sorğuları eyni sualları, eyni seçici qruplarını və eyni metodologiyanı əhatə etmir. Bir şirkət prezidentin ümumi fəaliyyətini qiymətləndirir, digəri konkret siyasət sahələrində ona olan etimadı ölçür, başqa bir araşdırma isə seçicilərin Konqresdə hansı partiyanın çoxluq təşkil etməsini istədiyini öyrənir. Məsələn, “Rasmussen Reports”-un oktyabrın 30-na olan gündəlik göstəricilərində Trampın fəaliyyətini bəyənənlərin payı 41 faiz, bəyənməyənlərin payı isə 57 faiz göstərilib. Bu nəticə “Reuters/Ipsos” sorğusundakı 32 faizlik göstəricidən yüksəkdir. RMG Research şirkətinin oktyabrın 19-27-də 2 min qeydiyyatlı seçici arasında apardığı sorğuda isə Trampın fəaliyyətini dəstəkləyənlərin payı 43 faiz, narazı olanların payı 55 faiz olub. Bu iki araşdırma prezidentin dəstək bazasının mövcudluğunu və bəzi sorğularda onun reytinqinin daha yüksək ölçüldüyünü göstərir.

Harvard Universiteti ilə Harris Pollun birgə keçirdiyi oktyabr sorğusunda Trampın fəaliyyətini bəyənənlərin payı 39 faiz, bəyənməyənlərin payı 59 faiz olub. “Economist/YouGov” araşdırmasında da prezidentin fəaliyyəti ilə bağlı 40 faizlik müsbət, 58 faizlik mənfi qiymətləndirmə qeydə alınıb. Bu nəticələr bir məqamı aydın göstərir: Trampın tərəfdarları siyasi səhnədə fəal mövqedədirlər, lakin ölkə üzrə ümumi ictimai rəy müxtəlif istiqamətlərə bölünüb. Buna görə də bir sorğunun nəticəsini bütün Amerika xalqının mövqeyi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Trampın siyasi dayaqlarını qiymətləndirərkən onun seçicilər qarşısında irəli sürdüyü əsas vədləri də unutmaq olmaz. Sərhəd təhlükəsizliyi, qeyri-qanuni immiqrasiyaya qarşı mübarizə, vergi siyasəti, Amerika istehsalının təşviqi və enerji müstəqilliyi respublikaçıların seçki kampaniyasının mühüm istiqamətləridir. “Pew Research Center”-in nəticələrində respublikaçıların 77 faizinin Trampın immiqrasiya məsələsində düzgün qərarlar qəbul edə biləcəyinə güvənməsi bu mövzunun onun elektoratı üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Trampın tərəfdarları hesab edirlər ki, sərhədlərə nəzarətin gücləndirilməsi və yerli istehsalın təşviqi uzunmüddətli perspektivdə ölkənin iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarına xidmət edir. Digər tərəfdən, iqtisadiyyat və yaşayış xərcləri respublikaçılar üçün ciddi müzakirə mövzusu olaraq qalır. Demokratlar bu vəziyyətdən istifadə edərək Konqresdə nəzarəti gücləndirməyə, səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığını qorumağa və ailələrin gündəlik xərclərini azaltmağa yönəlmiş proqramlar irəli sürürlər. Respublikaçılar isə vergi güzəştlərini, sərhəd siyasətini, enerji istehsalının artırılmasını və sənayenin ölkəyə qaytarılmasını müdafiə edirlər. Seçicilər üçün əsas sual sadədir: hansı siyasi yanaşma onların həyatında daha tez və daha real dəyişiklik yarada bilər?

Seçki kampaniyasının diqqət çəkən mövzularından biri də İran ətrafında yaranmış hərbi-siyasi vəziyyət və bunun ABŞ iqtisadiyyatına mümkün təsirləridir. Yaxın Şərqdə gərginliyin artması, hərbi xərclər, enerji bazarındakı dəyişikliklər və yanacağın qiyməti amerikalı ailələrin gündəlik həyatına birbaşa təsir edə bilər. Seçicilər belə suallar verirlər: ABŞ xarici münaqişələrdə hansı həddə qədər iştirak etməlidir? Milli təhlükəsizliklə iqtisadi sabitlik arasında tarazlıq necə qorunmalıdır? Konqresin hərbi qərarlara nəzarəti hansı səviyyədə olmalıdır? Respublikaçılar Trampın təhlükəsizlik siyasətini və İranın nüvə proqramına qarşı sərt mövqeyini müdafiə edirlər. Demokratlar isə hərbi əməliyyatların hüquqi əsasları, maliyyə yükü və Konqresin razılığı məsələlərini gündəmə gətirirlər.

Tarixi təcrübə də aralıq seçkilərin prezident üçün nə qədər ciddi sınaq olduğunu göstərir. Kaliforniya Universitetinin Santa-Barbara bölməsində fəaliyyət göstərən The American Presidency Project layihəsinin 1934-2022-ci illəri əhatə edən hesablamalarına əsasən, prezidentin mənsub olduğu partiya aralıq seçkilərdə Nümayəndələr Palatasında orta hesabla 27, Senatda isə 3 yer itirib. Bununla belə, tarixdə istisnalar da olub. 2018-ci ildə, Trampın ilk prezidentlik dövründə respublikaçılar Nümayəndələr Palatasında 41 yer itirsələr də, Senatda iki yer qazanmışdılar. Deməli, ümumi siyasi əhval-ruhiyyə ilə yanaşı, ayrı-ayrı ştatların və seçki dairələrinin xüsusiyyətləri də nəticəyə təsir göstərir.

Nümayəndələr Palatası uğrunda mübarizənin gərginliyini “Cook Political Report” nəşrinin oktyabrın 30-da yenilənmiş qiymətləndirməsi də göstərir. Nəşr 435 seçki dairəsini rəqabət səviyyəsinə görə qruplaşdırıb: 186 dairə demokratlar üçün, 164 dairə isə respublikaçılar üçün möhkəm mövqe hesab olunur. Daha 18 dairə demokratların üstünlüyü, 17 dairə respublikaçıların üstünlüyü, 18 dairə isə açıq rəqabət kateqoriyasına daxil edilib. Burada vacib məqam odur ki, bu rəqəmlər seçkinin nəticələri yox, analitik qiymətləndirmələrdir. Nümayəndələr Palatasında çoxluq qazanmaq üçün 218 yer tələb olunur. Buna görə də rəqabətli dairələrdə namizədlərin şəxsi nüfuzu, yerli problemlər və seçicilərin fəallığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Trampın xarici siyasəti və Azərbaycanla münasibətlər: seçkilərin hüdudlarından kənara çıxan məsələ

ABŞ-da aralıq seçkilər yalnız ölkənin daxili siyasi mübarizəsi baxımından əhəmiyyət daşımır. Vaşinqtonun xarici siyasət kursu, müttəfiqlərlə münasibətləri, enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq münaqişələrə yanaşması da bu siyasi prosesdən təsirlənə bilər. Prezidentin Konqresdə güclü siyasi dayaqlara malik olması onun qanunvericilik təşəbbüslərini həyata keçirməsinə və xarici siyasət prioritetlərini müdafiə etməsinə əlavə imkan yaradır. Konqresdə qüvvələr nisbətinin dəyişməsi isə administrasiyanın qərarlarının müzakirəsinə və maliyyələşdirilməsinə təsir göstərə bilər. Bu baxımdan Tramp administrasiyasının Azərbaycanla münasibətlərində son dövrdə baş verən dəyişikliklər xüsusi diqqətə layiqdir. 2025-ci ilin avqust ayının 8-də prezident Donald Tramp Ağ Evdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevi və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanı qəbul etdi. Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüşün nəticəsində Azərbaycan və Ermənistan liderləri birgə Bəyannamə imzaladılar, sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması ilə bağlı addım atıldı. Həmin görüşdə Trampın iştirakı və diplomatik təşəbbüsü Cənubi Qafqazda sülh gündəliyinin irəliləməsinə mühüm siyasi təkan verdi.

Bu prosesin davamı olaraq 2026-cı ilin fevral ayının 10-da Bakıda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens Azərbaycanla ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzaladılar. Sənəd iki ölkə arasında enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat, süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsini, Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı dəstəyin təsdiqlənməsini nəzərdə tutur. Orta Dəhlizin inkişafı və TRIPP layihəsi də sənəddə xüsusi yer tutur. Bu istiqamətlər Azərbaycanın regional nəqliyyat və enerji qovşağı kimi mövqeyinin güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Trampın Azərbaycanla münasibətlərə yanaşmasının müsbət tərəfi məhz bu konkret nəticələrdə görünür. Ağ Evdə Azərbaycan Prezidentinin qəbul edilməsi, Vaşinqton Bəyannaməsinin imzalanmasına ev sahibliyi, ardınca Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması və imzalanması ikitərəfli əlaqələrin yeni mərhələyə keçməsinə şərait yaradıb. Xüsusilə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün sənəddə açıq şəkildə təsdiqlənməsi ölkəmiz üçün mühüm diplomatik əhəmiyyət daşıyır. Bu addımlar Tramp administrasiyasının Azərbaycanla münasibətlərə strateji əməkdaşlıq prizmasından yanaşdığını göstərir.

Noyabrın 3-də amerikalı seçicilər Konqresin gələcək tərkibini müəyyənləşdirərkən, əslində, Tramp administrasiyasının siyasətinə münasibətlərini də ifadə edəcəklər. Respublikaçılar öz proqramlarına və prezidentin siyasi xəttinə güvənərək mövqelərini qorumağa çalışırlar. Demokratlar isə yaşayış xərcləri, səhiyyə və administrasiyaya parlament nəzarəti məsələlərini önə çəkirlər. Hansı tərəfin üstünlük qazanacağını yalnız seçicilərin səsi müəyyən edəcək. Ancaq bir məsələ aydındır: ABŞ-da daxili siyasi mübarizə nə qədər gərgin olsa da, Vaşinqtonun Azərbaycanla qurduğu strateji tərəfdaşlığın davamlı inkişafı həm ölkəmizin milli maraqları, həm də regionda sülh, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Trampın Azərbaycanla münasibətlərdə atdığı konkret diplomatik addımlar bu əməkdaşlığın gələcəyi üçün müsbət əsas yaradıb.

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert