Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi, nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin inkişafı və enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması dövlətlərin qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir. Qlobal geosiyasi və geoiqtisadi proseslərin sürətlə dəyişdiyi bir şəraitdə ortaq maraqlar əsasında fəaliyyət göstərmək, qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirmək və mövcud potensialı birgə layihələr vasitəsilə reallaşdırmaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündəki çıxışı məhz bu çağırışlar və əməkdaşlığın gələcək perspektivləri baxımından mühüm məzmun daşıyır.
Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin inkişaf dinamikası, iqtisadi və investisiya əməkdaşlığının genişləndirilməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin səmərəliliyinin artırılması, enerji sahəsində birgə fəaliyyət və regional təhlükəsizliyin təmin olunması məsələləri əsas yer tutub. Bu yanaşma Azərbaycanın xarici siyasətində qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlığın, regional əlaqələndirmənin və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə fəal iştirakın əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri formatına tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması ölkəmizin region dövlətləri ilə əlaqələrinin inkişafında mühüm mərhələdir. 2025-ci ilin noyabrında qəbul edilən bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının daha geniş regional platformada inkişafına yeni imkanlar yaradıb.
Prezident İlham Əliyev Türkmənbaşı görüşündə Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu üzv qəbul edilməsinə göstərilən dəstəyə görə həmkarlarına təşəkkürünü bildirib, Türkmənistanın və Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun bu prosesdəki rolunu xüsusi qeyd edib. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında son illərdə münasibətlər dinamik inkişaf edib, yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər siyasi dialoqun intensivliyini və əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə olan qarşılıqlı marağı nümayiş etdirib.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığının genişlənməsi yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı ilə məhdudlaşmır. Bu proses Xəzər hövzəsində iqtisadi əlaqələrin güclənməsi, regionlararası nəqliyyat marşrutlarının inkişafı və ortaq iqtisadi maraqların uzlaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturu və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əlavə əməkdaşlıq perspektivləri yaradır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət yetirilən əsas məsələlərdən biri Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında iqtisadi münasibətlərin genişlənməsi olub. Dövlət başçısının təqdim etdiyi məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə 50 faizdən çox artıb. Hazırda Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı əsasında fəaliyyət göstərən 400-dən çox şirkət Azərbaycanda işləyir.
Bu göstəricilər iqtisadi əlaqələrin genişləndiyini, sahibkarlıq subyektləri arasında qarşılıqlı marağın artdığını və birgə fəaliyyət üçün əlverişli imkanların formalaşdığını göstərir. Bununla yanaşı, iqtisadi əməkdaşlığın perspektivləri yalnız ticarət dövriyyəsinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Birgə investisiyaların təşviqi, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, sənaye kooperasiyasının inkişafı və istehsal olunan məhsulların xarici bazarlara çıxarılması daha uzunmüddətli iqtisadi nəticələrin əldə olunmasına xidmət edə bilər.
Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratması bu istiqamətdə atılan addımlardandır. Prezident İlham Əliyev həmin fondların imkanlarından daha fəal istifadə edilməsinin, yeni istehsal sahələrinin qurulmasının və birgə layihələrin həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Bu yanaşma regional iqtisadi əməkdaşlığın keyfiyyətcə yeni istiqamətini müəyyənləşdirir. Belə ki, ölkələr arasında yalnız hazır məhsulların alqı-satqısı deyil, istehsal zəncirlərinin qurulması, texnologiyaların tətbiqi, investisiya resurslarının birləşdirilməsi və beynəlxalq bazarlarda birgə iştirak imkanları da ön plana çıxır. Bu cür əməkdaşlıq iqtisadi əlaqələrin dayanıqlılığının artırılmasına və region ölkələrinin rəqabət imkanlarının genişlənməsinə töhfə verə bilər.
Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat və logistika sahəsidir. Xəzər dənizi iki region arasında əlaqələrin genişləndirilməsində, Mərkəzi Asiyanın Avropa və digər beynəlxalq bazarlara çıxışında mühüm rol oynayır.
Prezident İlham Əliyev çıxışında nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına xüsusi diqqət yetirib. Son illərdə Azərbaycanda dəniz limanlarının, hava limanlarının, dəmir yollarının və avtomobil yollarının inkişafı istiqamətində əhəmiyyətli investisiyalar həyata keçirilib. Bu infrastruktur Xəzər dənizi vasitəsilə yükdaşımaların genişlənməsinə və regionlararası nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına xidmət edir.
Orta Dəhlizin artan əhəmiyyəti bu baxımdan xüsusi qeyd olunmalıdır. Dövlət başçısının bildirdiyinə görə, 2025-ci ildə həmin marşrut üzrə daşınan tranzit yüklərin həcmi 10 faizdən çox artıb, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə artım təxminən 20 faiz təşkil edib.
Bu dinamika beynəlxalq yükdaşımalar sistemində marşrutların şaxələndirilməsinə və daha səmərəli nəqliyyat bağlantılarının qurulmasına artan marağı əks etdirir. Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün daşımaların sürətinin artırılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, liman və dəmir yolu infrastrukturu arasında əlaqələndirmənin gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişləndirilməsi ölkəmizin regional nəqliyyat qovşağı kimi rolunun inkişafı ilə yanaşı, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin də beynəlxalq ticarət əlaqələrinin şaxələndirilməsinə imkan yaradır. Bu baxımdan nəqliyyat sahəsində birgə fəaliyyət iqtisadi maraqların uzlaşdırılması və uzunmüddətli tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsi üçün mühüm zəmin formalaşdırır.
Energetika Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın digər mühüm istiqamətidir. Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında oynadığı rol, Xəzər hövzəsində formalaşmış nəqliyyat imkanları və enerji infrastrukturunun inkişafı regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Türkmənistan və Qazaxıstandan hasil olunan neftin Azərbaycan ərazisi vasitəsilə daşındığını və bu daşımaların həcminin artmaqda davam etdiyini bildirib. Bu əməkdaşlıq enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çatdırılması baxımından qarşılıqlı faydalı əlaqələrin əhəmiyyətini nümayiş etdirir.
Eyni zamanda, yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı gələcək üçün mühüm perspektivlər açır. Azərbaycanın Qazaxıstan və Özbəkistanla birlikdə yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində gördüyü işlər bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafına və enerji əməkdaşlığının yeni istiqamətlər üzrə genişlənməsinə xidmət edir.
Müasir dövrdə enerji təhlükəsizliyi yalnız ənənəvi enerji resurslarının hasilatı və daşınması ilə məhdudlaşmır. Enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, elektrik enerjisinin ötürülməsi imkanlarının artırılması, bərpaolunan enerji layihələrinin inkişafı və rəqəmsal infrastrukturun qurulması da bu sahənin mühüm tərkib hissəsinə çevrilib. Buna görə də regional əməkdaşlığın enerji sahəsində həm mövcud imkanları, həm də yeni texnologiyaları əhatə etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında rəqəmsal infrastruktur məsələsi də diqqət çəkib. Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik kabellərin çəkilməsi və “Digital Silk Way” layihəsinin həyata keçirilməsi istiqamətində görülən işlər Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya arasında rəqəmsal bağlantıların inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Rəqəmsal əlaqələrin genişləndirilməsi məlumat mübadiləsinin sürətlənməsinə, elektron xidmətlərin inkişafına, biznes əlaqələrinin asanlaşmasına və regionun beynəlxalq rəqəmsal şəbəkələrə inteqrasiyasına şərait yaradır. Bu baxımdan nəqliyyat və enerji dəhlizləri ilə yanaşı, rəqəmsal infrastrukturun inkişafı da regional əməkdaşlığın yeni mərhələsinin mühüm istiqamətlərindən biridir.
Müasir iqtisadiyyatın rəqəmsallaşması şəraitində bu cür layihələr dövlətlər arasında əlaqələrin yalnız fiziki infrastrukturla deyil, həm də informasiya və kommunikasiya şəbəkələri vasitəsilə möhkəmləndirilməsinə imkan  verir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasında Mərkəzi Asiya ölkələrinin göstərdiyi dəstək də xüsusi yer tutub. Dövlət başçısı bu yardımı yüksək qiymətləndirərək Füzulidə Özbəkistanın Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Ağdamda isə Qırğızıstanın Manas adına məktəb inşa etməsini qeyd edib.
Türkmənistanın təşəbbüsü ilə Füzuli şəhərində məscidin tikintisinin həyata keçirilməsi də xalqlar arasında dostluq və mənəvi yaxınlığın ifadəsi kimi diqqətə çatdırılıb.
Bu layihələr azad edilmiş ərazilərdə sosial infrastrukturun bərpası ilə yanaşı, Azərbaycanla qardaş ölkələr arasında humanitar əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Təhsil, mədəniyyət və dini-mənəvi dəyərlərlə bağlı təşəbbüslər xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına, tarixi və mədəni əlaqələrin qorunmasına şərait yaradır.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda sülhün, təhlükəsizliyin, siyasi və iqtisadi sabitliyin regional əməkdaşlığın bütün istiqamətləri üçün fundamental əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Həqiqətən də, nəqliyyat marşrutlarının səmərəli fəaliyyəti, investisiyaların cəlb olunması, enerji layihələrinin həyata keçirilməsi və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün sabit siyasi mühit mühüm şərtdir. Dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, ortaq maraqların uzlaşdırılması və əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi regionun uzunmüddətli inkişafına xidmət edir.
Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əlaqələrin genişlənməsi bu baxımdan həm iqtisadi, həm də siyasi əhəmiyyət daşıyır. Xəzər hövzəsi ətrafında nəqliyyat, enerji, ticarət və rəqəmsal bağlantıların inkişafı regionun beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə iştirak imkanlarını genişləndirir.
Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşı şəhərində keçirilən 8-ci Məşvərət görüşündəki çıxışı Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın mövcud vəziyyətini və gələcək inkişaf istiqamətlərini əks etdirir. İqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, birgə investisiyaların təşviqi, Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması, enerji və rəqəmsal infrastrukturun inkişafı, eləcə də regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi çıxışın əsas istiqamətlərini təşkil edir.
“Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşünün Birgə Bəyanatı”nın və Məşvərət görüşünün tənzimləyici sənədləri haqqında Qərarın imzalanması əməkdaşlıq formatının siyasi və təşkilati əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın 2027-ci ildə bu formatda ilk dəfə sədrlik edəcək olması isə qarşıdakı dövrdə birgə təşəbbüslərin əlaqələndirilməsi və əməkdaşlığın prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.
Bütövlükdə, Türkmənbaşı görüşü Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin daha geniş regional əməkdaşlıq müstəvisində inkişaf etdiyini göstərən mühüm hadisədir. Qarşılıqlı maraqlara əsaslanan iqtisadi tərəfdaşlıq, nəqliyyat və enerji bağlantıları, rəqəmsal layihələr və humanitar əlaqələr gələcək əməkdaşlığın əsas istiqamətləri kimi çıxış edir. Bu istiqamətlər üzrə ardıcıl fəaliyyət region ölkələrinin iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına və beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsinə töhfə verə bilər.

 
Kamran Əmirov

YAP Qusar rayon təşkilatının sədri