Oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında regional əməkdaşlığın inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan sənədlərin imzalanma mərasimi keçirilib. İmzalanma mərasimi, eyni zamanda, Xəzər dənizi hövzəsinin və Mərkəzi Asiyanın beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sistemində artan rolunu nümayiş etdirir. Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlər dərin tarixi, mədəni, mənəvi və iqtisadi bağlara əsaslanır. Ortaq türk və islam mədəniyyəti, tarixi ticarət yolları, dil və ənənələr xalqlar arasında yaxınlığın formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Tarixi İpək Yolunun əsas istiqamətlərindən keçən bu coğrafiya əsrlər boyu Şərqlə Qərb arasında iqtisadi və mədəni əlaqələrin inkişafına töhfə verib. Müstəqillik dövründə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya respublikaları arasında münasibətlər yeni məzmun qazanıb. Diplomatik əlaqələrin qurulması, qarşılıqlı səfərlər, iqtisadi sazişlər və regional təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq dövlətlər arasında etimadın güclənməsinə imkan yaradıb. Müasir dövrdə isə bu münasibətlər ənənəvi dostluq əlaqələrindən daha geniş strateji məzmun daşıyan tərəfdaşlığa doğru inkişaf edir. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, rəqəmsal iqtisadiyyat, sənaye kooperasiyası, kənd təsərrüfatı, təhsil və humanitar əlaqələr əməkdaşlığın əsas istiqamətləri sırasındadır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa bazarları arasında mühüm əlaqələndirici mərkəzə çevirir. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün isə Azərbaycan Qərbə çıxış imkanlarının şaxələndirilməsi, beynəlxalq ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi və nəqliyyat marşrutlarının diversifikasiyası baxımından əhəmiyyətli tərəfdaşdır. Bu baxımdan Türkmənbaşıda keçirilən sənədlərin imzalanması mərasimi mövcud əməkdaşlığın siyasi və institusional əsaslarının gücləndirilməsi istiqamətində atılan addım kimi qiymətləndirilə bilər. “Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşünün Birgə Bəyanatı” region ölkələrinin ümumi maraqlar ətrafında birləşməsinin və qarşılıqlı dialoqun davam etdirilməsinin əhəmiyyətini ifadə edən siyasi sənəddir. Məşvərət görüşlərinin əsas üstünlüyü dövlət başçılarına regional və beynəlxalq məsələləri birbaşa müzakirə etmək, mövqeləri uzlaşdırmaq və əməkdaşlığın prioritetlərini müəyyənləşdirmək imkanı yaratmasıdır. Belə platformalar tərəflər arasında siyasi etimadın möhkəmləndirilməsinə, mövcud problemlərin dialoq yolu ilə həllinə və yeni təşəbbüslərin irəli sürülməsinə şərait yaradır. Birgə bəyanatların əhəmiyyəti yalnız diplomatik münasibətlərin təsdiqi ilə məhdudlaşmır. Bu sənədlər dövlətlərin ortaq maraqlarını ifadə etməklə yanaşı, gələcək fəaliyyət üçün siyasi istiqamətləri müəyyənləşdirə bilər. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin inkişafı bir sıra strateji amillərlə şərtlənir. Bunlara regional sabitliyin qorunması, beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji resurslarının dünya bazarlarına çatdırılması, ticarət dövriyyəsinin artırılması və qlobal iqtisadi dəyişikliklərə uyğunlaşma daxildir. Hazırkı beynəlxalq şəraitdə nəqliyyat və logistika marşrutlarının etibarlılığı, təchizat zəncirlərinin davamlılığı və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi dövlətlərin iqtisadi təhlükəsizliyi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin bu məsələlərdə əməkdaşlığı onların beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə mövqelərini gücləndirə bilər. Bununla belə, Birgə Bəyanatın konkret müddəalarının və icra mexanizmlərinin qiymətləndirilməsi üçün sənədin tam mətninin nəzərə alınması vacibdir. Siyasi sənədlərin real nəticələri onların həyata keçirilməsi üçün müəyyənləşdirilən tədbirlərdən, dövlətlərarası koordinasiyadan və əldə olunan razılaşmaların davamlılığından asılıdır. İmzalanmış ikinci sənəd — “Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşünün tənzimləyici sənədləri haqqında Qərar” — məşvərət formatının təşkilati və institusional əsasları baxımından diqqətəlayiqdir. Dövlətlərarası əməkdaşlığın davamlı olması üçün siyasi iradə ilə yanaşı, görüşlərin təşkili, gündəliyin hazırlanması, qəbul edilən qərarların əlaqələndirilməsi və tərəflər arasında informasiya mübadiləsinin aparılması kimi məsələlərin də sistemli şəkildə tənzimlənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məşvərət formatının tənzimləyici sənədlərinin müəyyənləşdirilməsi bu baxımdan əməkdaşlığın daha ardıcıl və təşkilatlanmış şəkildə davam etdirilməsinə xidmət edə bilər. Aydın prosedurlar dövlət başçıları səviyyəsində əldə olunan razılaşmaların müvafiq dövlət qurumları tərəfindən izlənilməsini və həyata keçirilməsini asanlaşdıra bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, regional əməkdaşlıq yalnız yüksək səviyyəli görüşlər və siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmamalıdır. Qəbul edilən qərarların iqtisadi layihələrə, investisiya təşəbbüslərinə, nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına və konkret birgə proqramlara çevrilməsi üçün davamlı institusional mexanizmlər tələb olunur. Tənzimləyici sənədlərin praktik əhəmiyyəti də məhz bu istiqamətdə meydana çıxır. Bununla belə, qərarın hüquqi nəticələri, nəzərdə tutulan prosedurlar və sənədin yaratdığı konkret öhdəliklər barədə dəqiq fikir söyləmək üçün onun tam mətni əsas götürülməlidir. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın ən perspektivli istiqamətlərindən biri nəqliyyat və logistika sahəsidir. Xüsusilə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, başqa sözlə, Orta Dəhliz regionun Avropa və Asiya arasında tranzit imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiya istiqamətindən başlayaraq Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çıxış imkanı yaradan nəqliyyat marşrutudur. Bu istiqamətin inkişafı dəmir yollarının, dəniz limanlarının, avtomobil yollarının və logistika mərkəzlərinin əlaqələndirilmiş fəaliyyətindən asılıdır. Azərbaycanın Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi Qars dəmir yolu və ölkənin digər nəqliyyat infrastrukturu regional yükdaşımaların təşkilində mühüm rol oynayır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin limanları, dəmir yolları və logistika sistemləri ilə koordinasiyanın gücləndirilməsi isə yük daşımalarının daha səmərəli təşkilinə imkan verə bilər. Türkmənbaşı limanı bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizinin şərq və qərb sahilləri arasında yükdaşımaların inkişafı Azərbaycanla Türkmənistanın, eləcə də digər Mərkəzi Asiya ölkələrinin iqtisadi maraqlarına uyğundur. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında siyasi dialoqun güclənməsi bu istiqamətdə koordinasiyanın yaxşılaşdırılması üçün əlverişli şərait yaradır. Lakin dəhlizin uzunmüddətli uğuru yalnız siyasi razılaşmalardan deyil, həm də infrastruktur investisiyalarından, kommersiya tələbatından və əməliyyat səmərəliliyindən asılı olacaq. Regional əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsidir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında ticarət dövriyyəsinin artırılması, qarşılıqlı investisiyaların təşviqi və birgə istehsal layihələrinin həyata keçirilməsi iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinə şərait yarada bilər. Bu baxımdan kənd təsərrüfatı, qida sənayesi, kimya sənayesi, metallurgiya, tikinti materiallarının istehsalı, tekstil, logistika və rəqəmsal xidmətlər perspektivli sahələr hesab edilə bilər. Azərbaycanın nəqliyyat və logistika infrastrukturu ilə Mərkəzi Asiya ölkələrinin istehsal və ixrac imkanlarının əlaqələndirilməsi yeni biznes modellərinin formalaşmasına kömək edə bilər. Məsələn, regional istehsal müəssisələrinin birgə layihələr əsasında yaradılması, məhsulların bir neçə ölkədə emal olunması və ortaq logistika sistemləri vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılması əlavə iqtisadi dəyər yarada bilər. İnvestisiya əməkdaşlığının inkişafı üçün sahibkarlar arasında birbaşa əlaqələrin genişləndirilməsi, biznes forumlarının təşkili, gömrük və sertifikatlaşdırma prosedurlarının sadələşdirilməsi, qarşılıqlı investisiyaların hüquqi müdafiəsinin təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Regional iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri üçün də yeni imkanlar aça bilər. Bu, yalnız iri dövlət layihələrinin deyil, həm də özəl sektorun iqtisadi inkişaf prosesində iştirakını genişləndirər. Müasir iqtisadiyyatın inkişafı rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi ilə sıx bağlıdır. Elektron ticarət, rəqəmsal gömrük sistemləri, logistikanın avtomatlaşdırılması, süni intellekt və məlumat mübadiləsi regional əməkdaşlığın səmərəliliyini artıran əsas vasitələrdəndir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında rəqəmsal əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəqliyyat və ticarət sahələrində əməliyyatların sürətləndirilməsinə, inzibati xərclərin azaldılmasına və məlumatların daha şəffaf mübadiləsinə kömək edə bilər. Elektron tranzit sənədlərinin tətbiqi, rəqəmsal gömrük platformalarının əlaqələndirilməsi və vahid məlumat mübadiləsi mexanizmlərinin yaradılması Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına xidmət edə bilər. Bundan başqa, informasiya-kommunikasiya texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik, startap ekosistemi və innovativ sahibkarlıq sahələrində birgə təşəbbüslər gənclər və texnologiya şirkətləri üçün yeni əməkdaşlıq imkanları yarada bilər. Rəqəmsallaşma regional əməkdaşlığın yalnız əlavə istiqaməti deyil, həm də bütün digər sahələrin inkişafını sürətləndirən mühüm vasitədir. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın möhkəm təməllərindən biri də ortaq mədəni və mənəvi dəyərlərdir. Tarixi yaxınlıq, ədəbi əlaqələr, musiqi, incəsənət, adət-ənənələr və ortaq tarixi irs xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın güclənməsinə xidmət edir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri üçün regional təhlükəsizlik, sabitlik və dövlətlərin suverenliyinə hörmət ortaq əhəmiyyət daşıyan məsələlərdir. Geosiyasi rəqabətin gücləndiyi, beynəlxalq ticarət və nəqliyyat sistemlərinin dəyişdiyi müasir dövrdə dövlətlər arasında siyasi məsləhətləşmələrin davam etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq sərhədyanı cinayətkarlıqla mübarizə, terrorizmin maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə, kibertəhlükəsizlik və fövqəladə hallara hazırlıq kimi istiqamətləri əhatə edə bilər. Eyni zamanda, regional problemlərin beynəlxalq hüququn prinsipləri, qarşılıqlı hörmət və diplomatik dialoq əsasında həlli dövlətlər arasında etimadın qorunması üçün vacibdir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin inkişafı ölkənin xarici siyasətində çoxtərəfli əməkdaşlığın əhəmiyyətini də göstərir. Bu əməkdaşlıq müxtəlif beynəlxalq platformalarda qarşılıqlı məsləhətləşmələrə və ümumi maraqların müdafiəsinə imkan yarada bilər. Bununla belə, regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi iştirakçı dövlətlərin fərqli iqtisadi imkanlarının, xarici siyasət prioritetlərinin və milli maraqlarının nəzərə alınmasını tələb edir. Davamlı nəticələr üçün ortaq məqsədlərlə yanaşı, hər bir dövlətin suveren qərarvermə hüququna hörmət də qorunmalıdır. Türkmənbaşıda imzalanmış sənədlərin əhəmiyyəti onların gələcəkdə konkret nəticələrə çevrilməsi ilə daha aydın görünəcək. Bunun üçün bir sıra istiqamətlərdə ardıcıl tədbirlərin həyata keçirilməsi vacibdir. İlk növbədə, dövlət başçıları səviyyəsində əldə olunan razılaşmaların müvafiq nazirliklər, dövlət qurumları və biznes strukturları arasında əlaqələndirilməsi təmin edilməlidir. Hər bir prioritet istiqamət üzrə konkret layihələrin, icra müddətlərinin və nəticələrin qiymətləndirilməsi mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi əməkdaşlığın səmərəliliyini artıra bilər. İkinci mühüm məsələ maliyyələşdirmə və investisiya mənbələrinin müəyyənləşdirilməsidir. Nəqliyyat infrastrukturu, enerji, rəqəmsallaşma və sənaye layihələri uzunmüddətli investisiyalar tələb edir. Bu səbəbdən dövlət və özəl sektorun imkanlarının əlaqələndirilməsi, beynəlxalq maliyyə institutları ilə əməkdaşlıq və risklərin düzgün bölüşdürülməsi vacibdir. Üçüncü məsələ nəqliyyat və ticarət prosedurlarının uyğunlaşdırılmasıdır. Fiziki infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, sərhəd keçidlərinin sürətləndirilməsi, gömrük sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması və tranzit qaydalarının əlaqələndirilməsi də diqqət mərkəzində olmalıdır. Dördüncü istiqamət insan kapitalının inkişafıdır. Təhsil, peşə hazırlığı, elmi tədqiqatlar və texnologiya mübadiləsi sahəsində birgə proqramlar regional əməkdaşlığın uzunmüddətli dayanıqlığını gücləndirə bilər. Nəhayət, əməkdaşlığın nəticələri mütəmadi qiymətləndirilməli, əldə olunan uğurlar və mövcud çətinliklər açıq şəkildə təhlil edilməlidir. Bu, siyasi razılaşmaların praktik nəticələrini ölçməyə və gələcək prioritetləri daha düzgün müəyyənləşdirməyə imkan verər. Oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin başçıları tərəfindən iki mühüm sənədin imzalanması regional əməkdaşlığın inkişafı baxımından əhəmiyyətli hadisədir. “8-ci Məşvərət görüşünün Birgə Bəyanatı” və “Məşvərət görüşünün tənzimləyici sənədləri haqqında Qərar” siyasi dialoqun davam etdirilməsi və əməkdaşlığın təşkilati əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından diqqət çəkir. Bu hadisə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlərin yalnız tarixi və mədəni yaxınlıq üzərində deyil, həm də müasir iqtisadi maraqlar, nəqliyyat əlaqələri, enerji təhlükəsizliyi və regional sabitlik kimi amillər üzərində inkişaf etdiyini göstərir. Orta Dəhlizin genişləndirilməsi, Xəzər dənizi vasitəsilə yükdaşımaların artırılması, enerji və rəqəmsal texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq, ticarət dövriyyəsinin genişləndirilməsi və humanitar əlaqələrin gücləndirilməsi qarşıdakı dövrdə əsas perspektiv istiqamətlər kimi çıxış edə bilər. Bununla yanaşı, imzalanmış sənədlərin uzunmüddətli əhəmiyyəti onların müddəalarının necə həyata keçirilməsindən, konkret layihələrin reallaşdırılmasından və dövlətlər arasında koordinasiyanın nə dərəcədə səmərəli qurulmasından asılı olacaq. Ümumilikdə, Türkmənbaşıda baş tutan imzalanma mərasimi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında dialoqun və qarşılıqlı fəaliyyətin davam etdirilməsi üçün mühüm siyasi platformanın mövcudluğunu nümayiş etdirir. Bu əməkdaşlığın ardıcıl inkişafı regionun tranzit və iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına, beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsinə və xalqlar arasında dostluq münasibətlərinin möhkəmlənməsinə töhfə verə bilər.

Səbinə İsmayılova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı “Atabəylər məhəlləsi” ünvanında yerləşən ərazi partiya təşkilatının sədri,

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəal üzvü