Azərbaycanın memarlıq irsi və gələcəyə ötürülən şəhər yaddaşı

Bakı:

15 °C

82 %

3 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Azərbaycanın memarlıq irsi və gələcəyə ötürülən şəhər yaddaşı

Azərbaycanın memarlıq irsi və gələcəyə ötürülən şəhər yaddaşı

20.05.2026 [17:22]

Azərbaycanın şəhərsalma və memarlıq irsi yalnız daş abidələr, qalalar, türbələr və məscidlərdən ibarət deyil; bu irs xalqın tarixini, estetik zövqünü, mühəndislik bacarığını və mədəni yaddaşını özündə birləşdirir. Prezident İlham Əliyevin Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasındakı çıxışında Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən tarixi abidələrin xatırladılması bu zəngin mirasın beynəlxalq auditoriyaya təqdimatı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. Şamaxı, Naxçıvan, Gəncə, Qəbələ, Şəki, Lahıc, Bakı və Şuşa kimi məkanlar Azərbaycanın memarlıq xəritəsinin əsas dayaq nöqtələridir.

Şamaxı Azərbaycanın qədim şəhər mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Vaxtilə Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olmuş bu şəhər həm siyasi, həm elmi, həm də ədəbi mühitin formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Şəhərdə mövcud olan qədim dini və memarlıq abidələri Şamaxının yalnız yerli deyil, ümumisivilizasiya baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Şamaxı həm də dahi Azərbaycan şairi Nəsiminin doğulduğu məkan kimi mədəni yaddaşımızda xüsusi yer tutur.
Naxçıvan memarlıq məktəbi isə Azərbaycan memarlığının ən parlaq səhifələrindən biridir. Dahi memar Əcəmi Naxçıvaninin yaratdığı Möminə xatun türbəsi XII əsr memarlığının nadir nümunələrindəndir. Bu türbə yalnız tikili deyil, həm də riyazi dəqiqliyin, bədii kompozisiyanın və mənəvi dərinliyin ifadəsidir. Naxçıvan memarlığı göstərir ki, Azərbaycan şəhərləri tarix boyu yüksək sənətkarlıq və mühəndislik ənənələrinə sahib olub.

Gəncə də Azərbaycanın tarixi şəhərsalma mədəniyyətində mühüm yer tutur. Dahi şair Nizami Gəncəvinin vətəni olan Gəncə bu gün inkişaf edən, eyni zamanda tarixi simasını qorumağa çalışan şəhər kimi təqdim olunur. Bu, Azərbaycan şəhərsalmasının əsas prinsiplərindən biridir: yeni inkişaf tarixi kimliyi zəiflətməməli, əksinə, onu daha görünən etməlidir. Qəbələ və Şəki kimi şəhərlər də çoxsaylı tarixi abidələri ilə bu irsin davamlılığını nümayiş etdirir. Şəki yaxınlığındakı Kiş kəndində yerləşən kilsənin dünyanın ən qədim kilsələrindən biri kimi təqdim edilməsi Azərbaycanın multikultural və çoxqatlı tarixini göstərir.

Lahıc kəndi isə şəhərsalmanın və mühəndislik düşüncəsinin qədim nümunəsi kimi diqqət çəkir. Prezident çıxışında qeyd etdi ki, kənd on beş əsr əvvəl yaranarkən burada kanalizasiya sistemi və su xətti çəkilmiş, həmin sistem bu gün də işləyir. Bu fakt Azərbaycanın tarixi yaşayış məkanlarında yalnız estetik deyil, həm də praktik və texniki düşüncənin güclü olduğunu göstərir. Bu cür nümunələr şəhərsalma tariximizin dərinliyini və yerli bilik sistemlərinin gücünü nümayiş etdirir.

Bakı isə bu irsin paytaxt səviyyəsində ən geniş ifadəsidir. VI əsrə aid Qız qalası, İçərişəhərin divarları, XIX əsr Avropa memarlığı və müasir şəhər məkanları Bakını müxtəlif dövrlərin canlı muzeyinə çevirir. Bu şəhərdə hər dövr öz izini saxlayıb və müasir inkişaf həmin izlərlə dialoqa girir. Tarixi abidələrin qorunması gələcək nəsillərə ötürülən məsuliyyət kimi qəbul olunur.

Şuşanın bərpası isə memarlıq irsinə münasibətin ən həssas nümunələrindən biridir. İşğal və dağıntılardan sonra Şuşanın yenidən qurulması yalnız şəhərsalma layihəsi deyil, mədəni yaddaşın bərpasıdır. Qala divarlarının bərpası, tarixi məkanların qorunması və şəhərin yenidən canlandırılması Azərbaycanın irsə münasibətinin davamlı olduğunu göstərir.

Bu baxımdan “2026 – Şəhərsalma və Memarlıq İli” Azərbaycanın memarlıq irsinin yenidən dəyərləndirilməsi üçün geniş imkan yaradır. Tarixi abidələr yalnız qorunmalı obyektlər deyil, həm də gələcək şəhərsalma qərarları üçün ilham mənbəyidir. WUF13-də səslənən fikirlər bir daha göstərdi ki, Azərbaycan öz qədim tarixini, memarlıq irsini və şəhər yaddaşını qoruyaraq müasir inkişaf yolunu davam etdirir.

Bu baxımdan çıxışın əsas xətti şəhərsalmanın yalnız tikinti həcmi ilə ölçülmədiyini göstərir. Şəhərin dəyəri insanın gündəlik rahatlığı, ictimai məkanların keyfiyyəti, tarixi irsin qorunması və ekoloji məsuliyyətlə tamamlanır. Bakı Forumunda səslənən fikirlər Azərbaycan təcrübəsinin həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə müzakirə üçün dəyərli olduğunu nümayiş etdirir.

Müasir şəhər öz sakinlərinə yalnız yaşayış sahəsi deyil, təhlükəsiz hərəkət, əlçatan xidmət, mədəni kimlik və sosial iştirak imkanı verməlidir. Bu səbəbdən şəhərsalma qərarları uzunmüddətli strateji baxış, peşəkar memarlıq yanaşması və ictimai maraq əsasında formalaşmalıdır.

WUF13 çərçivəsində Bakının nümunə kimi təqdim olunması da bu yanaşmanı gücləndirir. Paytaxtın qədim məhəllələri, yenilənmiş sahilyanı zonaları, yeni parkları və bərpa olunan əraziləri göstərir ki, şəhər canlı orqanizm kimi davamlı yenilənməyə ehtiyac duyur. Əsas məsələ bu yenilənmənin insan, tarix və təbiət arasında balans yaratmasıdır.

“Şəhərsalma və Memarlıq İli” yalnız simvolik elan deyil, həm də şəhər mədəniyyətinin inkişafına çağırış kimi dəyərləndirilə bilər. Bu çağırış daha keyfiyyətli ictimai məkanların yaradılmasını, regionların inkişafını, mədəni irsin qorunmasını və gələcək nəsillər üçün daha dayanıqlı yaşayış mühitinin qurulmasını əhatə edir.

Gülbəniz Əliyeva,

YAP Füzüli küçəsi 65 üzrə ƏPT sədri (ARXKOM), Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Ümumi İşlər və İctimaiyyətlə Əlaqələr şöbəsinin müdiri

Paylaş:

Baxılıb: 224 dəfə