1918-ci ilin Mart hadisələri yalnız mülki əhaliyə törədilmiş soyqırım kimi tanınmalıdır

Bakı:

10 °C

81 %

4 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / YAP xəbərləri / 1918-ci ilin Mart hadisələri yalnız mülki əhaliyə törədilmiş soyqırım kimi tanınmalıdır

1918-ci ilin Mart hadisələri yalnız mülki əhaliyə törədilmiş soyqırım kimi tanınmalıdır

30.03.2026 [21:48]

1918-ci ilin mart–aprel aylarında baş vermiş hadisələr Azərbaycan tarixinin ən faciəli və eyni zamanda ən ağır qiymətləndirilməli səhifələrindən biridir. Bu hadisələr təkcə siyasi qarşıdurma və ya silahlı toqquşma kimi deyil, məqsədli şəkildə mülki azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilmiş kütləvi qırğın – soyqırımı kimi dəyərləndirilməlidir. XX əsrin əvvəllərində regionda baş verən geosiyasi dəyişikliklər, xüsusilə Rusiya imperiyasının süqutu Cənubi Qafqazda ciddi hakimiyyət boşluğu yaratmış, bu isə müxtəlif siyasi və silahlı qüvvələrin toqquşmasına səbəb olmuşdur. Bu qarşıdurmalar fonunda isə ən böyük zərbəni müdafiəsiz mülki əhali almışdır. 1917-ci il inqilablarından sonra regionda idarəetmənin zəifləməsi bolşevik qüvvələrin fəallaşmasına şərait yaratmışdı. Bakıda hakimiyyəti ələ alan bolşeviklər, xüsusilə Stepan Şaumyanın rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən qüvvələr, erməni silahlı dəstələri ilə əməkdaşlıq edərək şəhərdə mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışırdılar. Lakin bu siyasi məqsədlər çox qısa müddət ərzində etnik zəmində zorakılıqlara çevrildi və azərbaycanlı əhali sistemli şəkildə hədəfə alındı. Hadisələrin inkişafı göstərir ki, bu proseslər təsadüfi deyil, əvvəlcədən hazırlanmış və müəyyən məqsədlərə xidmət edən planın tərkib hissəsi olmuşdur.

1918-ci ilin mart ayının son günlərində Bakıda başlanan qırğınlar xüsusi qəddarlıqla həyata keçirilmişdir. Silahlı dəstələr azərbaycanlıların yaşadığı məhəllələrə hücum edərək evləri talan etmiş, yandırmış və insanları amansızcasına qətlə yetirmişlər. Bu hadisələrin ən ağır tərəfi onların birbaşa mülki əhaliyə qarşı yönəlməsi idi. Qadınlar, uşaqlar və yaşlılar belə bu zorakılıqdan xilas ola bilməmiş, insanlar yalnız milli və dini mənsubiyyətlərinə görə hədəfə alınmışdır. Qısa müddət ərzində minlərlə insan həyatını itirmiş, şəhərin böyük hissəsi dağıdılmış və Bakı ciddi demoqrafik dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Bu faciə təkcə Bakı ilə məhdudlaşmamış, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə yayılmışdır. Şamaxıda yüzlərlə kənd dağıdılmış, minlərlə insan qətlə yetirilmiş, dini və mədəni abidələr məhv edilmişdir. Qubada aşkar olunan kütləvi məzarlıqlar həmin hadisələrin miqyasını və dəhşətini sübut edən ən mühüm faktlardandır. Bundan əlavə, Lənkəran, Salyan, Qarabağ və digər bölgələrdə də oxşar qırğınlar törədilmiş, yaşayış məntəqələri yerlə-yeksan edilmiş və dinc əhali sistemli şəkildə məhv edilmişdir. Bu faktlar göstərir ki, məqsəd yalnız hərbi üstünlük əldə etmək deyil, eyni zamanda azərbaycanlı əhalini qorxutmaq, zəiflətmək və həmin ərazilərdən sıxışdırıb çıxarmaq olmuşdur. 1918-ci ilin mart–aprel hadisələrinin soyqırımı kimi qiymətləndirilməsi üçün bütün əsas meyarlar mövcuddur. Hadisələr müəyyən etnik qrupa qarşı yönəlmiş, əsas hədəf mülki əhali olmuş, geniş əraziləri əhatə etmiş və sistemli şəkildə həyata keçirilmişdir. İnsanların milli kimliyinə görə qətlə yetirilməsi, yaşayış məntəqələrinin məqsədli şəkildə dağıdılması və zorakılığın kütləvi xarakter alması bu faciənin soyqırımı mahiyyəti daşıdığını açıq şəkildə sübut edir. Bu xüsusiyyətlər beynəlxalq hüquqda qəbul edilmiş soyqırımı anlayışının əsas prinsipləri ilə uyğunluq təşkil edir. Müəyyən bir etnik qrupun qəsdən və sistemli şəkildə məhv edilməsi bu hadisələrin təsadüfi deyil, planlı və məqsədyönlü xarakter daşıdığını göstərir. Bu baxımdan həmin hadisələrin beynəlxalq səviyyədə tanınması və düzgün qiymətləndirilməsi tarixi ədalətin bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

1918-ci ilin mart hadisələri Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz buraxmış, milli kimliyin formalaşmasında və tarixi şüurun möhkəmlənməsində mühüm rol oynamışdır. Bu faciə yalnız keçmişin bir hissəsi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün ciddi bir dərsdir. Hər il bu hadisələrin anılması, qurbanların xatirəsinin yad edilməsi və bu həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Tarixin bu ağrılı səhifəsinin unudulmaması və düzgün şəkildə öyrənilməsi gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınmasına xidmət edir. Nəticə etibarilə, 1918-ci ilin mart–aprel hadisələri yalnız bir siyasi qarşıdurma deyil, mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş sistemli qırğın kimi tarixdə qalmalı və soyqırımı kimi qiymətləndirilməlidir. Bu, həm tarixi həqiqətin üzə çıxarılması, həm də ədalətin bərpası baxımından son dərəcə vacibdir. Bu faciənin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və onun düzgün dəyərləndirilməsi gələcəkdə belə hadisələrin təkrarlanmaması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

31 mart soyqırımına siyasi qiymət verilməsi Azərbaycan tarixində mühüm mərhələlərdən biri olmuş və bu faciənin həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində atılmış vacib addımlarla müşayiət olunmuşdur. Uzun illər ərzində, xüsusilə sovet dövründə bu hadisələrə obyektiv və açıq şəkildə hüquqi-siyasi qiymət verilməmiş, hadisələrin mahiyyəti təhrif olunmuş və ya gizlədilmişdir. Yalnız Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu faciəyə real və ədalətli münasibət formalaşdırılmışdır. 31 mart hadisələrinə ilk ciddi siyasi qiymət Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev tərəfindən verilmişdir. 1998-ci il 26 mart tarixində imzalanmış “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərman bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Həmin fərmanla 31 mart tarixi “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” elan edilmiş və 1918-ci ildə baş vermiş hadisələrə dövlət səviyyəsində hüquqi-siyasi qiymət verilmişdir. Bu sənəd yalnız tarixi faktların bərpası deyil, həm də milli yaddaşın formalaşdırılması baxımından mühüm rol oynamışdır. Fərmanda 1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı, Şamaxı, Quba və digər bölgələrdə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş kütləvi qırğınlar açıq şəkildə soyqırımı kimi qiymətləndirilmiş, bu hadisələrin məqsədli və planlı xarakter daşıdığı vurğulanmışdır. Bununla yanaşı, həmin sənəd beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini bu faciəyə yönəltmək və onun tanıdılması üçün siyasi-hüquqi baza yaratmışdır. Sonrakı illərdə bu istiqamətdə aparılan siyasət daha da gücləndirilmişdir. Azərbaycan dövləti tərəfindən müxtəlif beynəlxalq platformalarda 1918-ci il hadisələrinin tanıdılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilmiş, elmi araşdırmalar aparılmış, sənədlər və arxiv materialları üzə çıxarılmışdır. Bu sahədə dövlət siyasəti tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və saxtalaşdırılmasının qarşısının alınması məqsədini daşıyır. Hazırda Cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən bu siyasət davam etdirilir və daha geniş miqyas almışdır. Cənab Prezidentin çıxışlarında və rəsmi sənədlərdə 1918-ci il hadisələri dəfələrlə soyqırımı kimi qiymətləndirilmiş, bu faciənin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının vacibliyi vurğulanmışdır. Dövlət səviyyəsində keçirilən anım mərasimləri, konfranslar və maarifləndirici tədbirlər bu siyasətin tərkib hissəsidir.

Həmidə Qoçəliyeva

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəalı

Paylaş:

Baxılıb: 319 dəfə