Bəzən bir şəhərin taleyini anlamaq üçün onun küçələrinə, binalarına və coğrafi mövqeyinə baxmaq kifayət etmir. Həmin şəhərin yaşadığı tarixi sınaqları, qoruduğu yaddaşı və gələcəyə daşıdığı ümidləri də görmək lazımdır. Çünki elə şəhərlər var ki, onların taleyi bütöv bir xalqın taleyi ilə qovuşur. Füzuli də məhz belə şəhərlərdəndir. Bu gün onun adı çəkiləndə yaddaşımızda təkcə keçmişin ağrıları deyil, həm də azadlığın sevinci, quruculuğun əzmi və doğma yurda qayıdan insanların xoşbəxtliyi canlanır.

Qarabağın cənub-şərqində, Araz çayına qədər uzanan ərazidə yerləşən Füzuli bu gün Azərbaycanın müharibədən sonrakı inkişaf modelinin, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa prosesinin və Böyük Qayıdışın mühüm ünvanlarından biridir. Onun keçdiyi yol bir daha göstərir ki, torpağın taleyi yalnız başına gələn hadisələrlə deyil, həmin torpaq uğrunda göstərilən iradə və onun gələcəyi naminə görülən işlərlə müəyyən olunur.

Füzulinin tarixi keçmişi onun bugünkü kimliyinin mühüm hissəsidir. Əsası 1827-ci ildə qoyulan Qarabulaq yaşayış məntəqəsi zamanla böyüyərək bölgənin əhəmiyyətli məskənlərindən birinə çevrildi. 1930-cu ildə rayon kimi formalaşan ərazi 1959-cu ildə böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin adını daşımağa başladı. Beləliklə, şəhərin adı Azərbaycan ədəbiyyatının qüdrətli nümayəndəsinin irsi ilə də bağlandı.

Bu torpaq həm də əsrlərin izini qoruyan tarixi-mədəni irsi ilə seçilirdi. XIII əsrə aid Şeyx Babi Yaqub türbəsi, XIV əsrin yadigarı Mirəli türbəsi və digər tarixi abidələr Füzulinin zəngin keçmişindən xəbər verirdi. Bu abidələr yalnız daşdan və memarlıq elementlərindən ibarət deyildi. Onlar nəsillərin dünyagörüşünü, sənətkarlıq ənənələrini və tarixi yaddaşını gələcəyə daşıyan mənəvi sərvətlər idi.

Lakin 1993-cü ildə bu qədim yurdun həyatında ağır bir mərhələ başladı. Avqustun 23-də Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi işğal edildi. Minlərlə insan doğma evindən didərgin düşdü, ailələrin həyatında uzun illər davam edəcək ayrılıq yarandı. Şəhidlər, yaralılar, əsir və itkin düşənlər Füzulinin taleyinə silinməz izlər qoydu. Rayonun 1994-cü ilin yanvarında aparılan əks-hücum əməliyyatları nəticəsində 22 yaşayış məntəqəsinin azad edilməsi isə mübarizənin davam etdiyini və doğma torpağa qayıdış ümidinin yaşadığını göstərdi.

İllər keçsə də, Füzuli Azərbaycan xalqının yaddaşında itirilmiş bir məkan kimi qalmadı. O, qayıdılacaq ünvan, bərpa ediləcək yurd, yenidən canlandırılacaq həyat demək idi.

2020-ci il oktyabrın 17-si Füzulinin taleyində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində şəhər işğaldan azad edildi. Bu hadisə yalnız hərbi uğur deyildi. Otuz ilə yaxın müddətdə doğma şəhərindən ayrı düşmüş insanların qəlbində yaşatdığı qayıdış arzusu gerçəyə çevrilməyə başladı.

Füzuli istiqamətində döyüşlər Azərbaycan Ordusunun qarşısında ciddi sınaqlar yaradırdı. Uzun illər ərzində qurulmuş müdafiə xətləri, minalanmış ərazilər və mürəkkəb döyüş şəraiti irəliləyişi çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan hərbçilərinin fədakarlığı və əməliyyatların ardıcıl aparılması şəhərin azad edilməsində həlledici rol oynadı. Füzulinin geri qaytarılması sonrakı hərbi əməliyyatlar üçün də mühüm strateji imkanlar yaratdı.

Füzuli uğrunda göstərilən qəhrəmanlıq dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. 25 325 hərbi qulluqçunun “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edilməsi bu mübarizənin miqyasını və iştirakçılarının xidmətlərini əks etdirir. Həmin medalın mənası onun zahiri görünüşündən daha genişdir. O, hərbi xidmətin, fədakarlığın və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda aparılan mübarizənin yaddaşda yaşadılan rəmzlərindən biridir.

Bununla belə, şəhərin azad olunması qarşıda duran bütün çətinliklərin aradan qalxması demək deyildi. Əksinə, Füzulidə yeni və uzunmüddətli bir mərhələ başlanırdı: dağıdılmış infrastrukturun bərpası, ərazilərin minalardan təmizlənməsi, yaşayış üçün təhlükəsiz şəraitin yaradılması və insanların doğma yurdlarına qayıtması.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa prosesi yalnız tikinti işləri ilə məhdudlaşmır. Bu prosesin əsas məqsədi insanların təhlükəsiz, rahat və davamlı həyat sürə biləcəyi müasir yaşayış mühitinin yaradılmasıdır. Füzulidə həyata keçirilən layihələr də məhz bu yanaşmaya əsaslanır.

Uzun illər ərzində şəhərə və ətraf yaşayış məntəqələrinə vurulmuş ziyan, dağıdılmış evlər və sıradan çıxmış infrastruktur bərpa prosesinin miqyasını müəyyənləşdirirdi. Bütün bunlara əlavə olaraq, mina təhlükəsi insanların həyatına və ərazilərin istifadəsinə ciddi maneə yaradırdı. Buna görə də Füzulinin dirçəlişi bir-biri ilə bağlı olan iki əsas istiqaməti əhatə edir: təhlükəsizliyin təmin olunması və yaşayış mühitinin yenidən qurulması.

Şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi Füzulinin gələcəyinin uzunmüddətli şəhərsalma prinsipləri əsasında formalaşdırıldığını göstərir. Yaşayış kompleksləri, yollar, təhsil və səhiyyə müəssisələri, su təchizatı və enerji infrastrukturu şəhərin yeni həyatının əsasını təşkil edir. Burada məqsəd sadəcə əvvəlki yaşayış mühitini bərpa etmək deyil, müasir tələblərə cavab verən, insanların ehtiyaclarını nəzərə alan və gələcək inkişaf üçün imkanlar yaradan şəhər qurmaqdır.

Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının cəmi səkkiz ay ərzində inşa edilərək 2021-ci ilin oktyabrında istifadəyə verilməsi bu prosesin diqqətçəkən nəticələrindən biri oldu. Hava limanı regionun nəqliyyat imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, Füzulinin beynəlxalq əlaqələr və iqtisadi inkişaf baxımından əhəmiyyətini də artırdı.

Zəfər yolu, Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa və Füzuli–Hadrut istiqamətlərində yaradılan nəqliyyat əlaqələri bölgənin əlçatanlığını yaxşılaşdırır. Yol infrastrukturu ilə yanaşı, enerji, su təchizatı və digər kommunal sistemlərin qurulması da insanların geri dönüşü və təsərrüfat fəaliyyətinin bərpası üçün vacib şərtlər yaradır.

Bütün bu layihələrin əsl nəticəsi isə şəhərin küçələrində həyatın yenidən canlanması ilə ölçülür. Çünki hər bir yol insanları bir-birinə yaxınlaşdırdığı, hər bir məktəb yeni nəslin gələcəyinə xidmət etdiyi, hər bir yaşayış binası bir ailəyə doğma ev bəxş etdiyi zaman quruculuq öz həqiqi mənasını qazanır.

Füzulinin dirçəliş tarixində ən mənalı hadisələrdən biri doğma sakinlərin geri dönüşüdür. 2023-cü il avqustun 18-dən şəhərə Böyük Qayıdış prosesi başladı. Uzun illər Bakı, Sumqayıt və Abşeronun digər ərazilərində müvəqqəti məskunlaşmış ailələr doğma yurdlarına qayıtmaq imkanı qazandılar.

2026-cı il oktyabrın 1-dək 827 ailənin, ümumilikdə 3153 nəfərin Füzuliyə köçürülməsi bu prosesin konkret nəticələrini göstərir. Ancaq rəqəmlərin arxasında daha dərin bir məna dayanır. Hər bir ailə üçün bu qayıdış illərlə qurulan arzuların gerçəkləşməsi, doğma küçələri yenidən görmək, uşaqlarını öz yurdunda böyütmək və ailə həyatını doğulduğu torpaqda davam etdirmək deməkdir.

Böyük Qayıdışın əhəmiyyəti insanların fiziki olaraq öz yurdlarına köçməsi ilə bitmir. Qayıdışın davamlı olması üçün iş yerləri, təhsil, səhiyyə, sosial xidmətlər və iqtisadi imkanlar da yaradılmalıdır. Buna görə də Füzulidə aparılan bərpa işlərinin nəticəsi yalnız tikilmiş binalarla deyil, şəhərdə formalaşan gündəlik həyatla, insanların məşğulluğu və gələcəyə inamı ilə qiymətləndirilməlidir.

Bir vaxtlar ayrılığın və həsrətin simvoluna çevrilmiş Füzulidə indi yeni ailələr məskunlaşır, uşaqlar təhsil alır, şəhər mühiti tədricən canlanır. Bu mənzərə Böyük Qayıdışın mahiyyətini açıq şəkildə ifadə edir: torpağa qayıtmaqla yanaşı, doğma yurdda normal və təhlükəsiz həyat qurmaq.

Füzulidə həyata keçirilən quruculuq layihələri Azərbaycanın regional əməkdaşlıq əlaqələrini də əks etdirir. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə şəhərdə Mirzə Uluqbəy adına müasir məktəbin inşa edilməsi Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin təhsil və humanitar əməkdaşlıq sahəsindəki nümunələrindən biridir. Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi isə uşaqların inkişafına, yaradıcılıq imkanlarının genişləndirilməsinə və mədəni əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən layihə kimi diqqət çəkir.

Bu obyektlərin əhəmiyyəti onların fiziki mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Məktəb bilik və gələcək, yaradıcılıq mərkəzi isə uşaqların istedadlarının üzə çıxarılması və mənəvi inkişafı deməkdir. Belə layihələr Füzulinin yenidən qurulmasında insan amilinin mühüm yer tutduğunu göstərir.

Eyni zamanda, bu əməkdaşlıq nümunələri Türk dünyası daxilində mövcud olan qarşılıqlı dəstəyin konkret nəticələrini ortaya qoyur. Füzuli bu mənada yalnız bərpa edilən şəhər deyil, ortaq tarixi və mədəni bağların müasir inkişaf layihələri vasitəsilə möhkəmləndiyi məkandır.

Prezident İlham Əliyevin Füzuliyə mütəmadi səfərləri şəhərdə aparılan bərpa və quruculuq işlərinin dövlət siyasətindəki yerini göstərir. Azadlıqdan sonra şəhərdə həyata keçirilən infrastruktur layihələri, hava limanının açılışı, yaşayış komplekslərinin və sosial obyektlərin yaradılması Füzulinin inkişafının mərhələli şəkildə həyata keçirildiyini nümayiş etdirir.

Burada diqqət çəkən əsas məqam azadlığın nəticələrinin insanların gündəlik həyatında hiss olunmasıdır. Dövlət investisiyaları və infrastruktur layihələri öz məqsədinə o zaman çatır ki, onlar sakinlərin ehtiyaclarını ödəsin, iqtisadi fəallığa şərait yaratsın və şəhərin uzunmüddətli inkişafını təmin etsin.

Füzulinin gələcəyi də məhz bu amillərin vəhdətindən asılıdır. Tarixi irsin qorunması, ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması, təhsilin və sosial xidmətlərin inkişafı şəhərin dayanıqlı dirçəlişinin əsas istiqamətləri olaraq qalır.

Bu gün Füzulidə baş verən dəyişikliklər keçmişlə gələcək arasında yeni əlaqə yaradır. Şəhərin tarixi yaddaşı qorunmalı, müasir şəhərsalma prinsipləri isə onun gələcək nəsillər üçün yaşanılan, inkişaf edən bir məkana çevrilməsinə xidmət etməlidir.

17 Oktyabr — Füzuli Şəhəri Günü bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Bu tarix 2020-ci ildə şəhərin işğaldan azad olunmasını xatırlatmaqla yanaşı, azadlıqdan sonrakı quruculuq mərhələsinin əhəmiyyətini də yada salır. Füzulinin keçdiyi yol göstərir ki, şəhərlərin tarixi yalnız onların hansı çətinliklərlə üzləşdiyi ilə deyil, həmin çətinliklərdən sonra necə yenidən ayağa qalxdığı ilə də ölçülür.

Bu gün Füzulidə tikilən hər bina, salınan hər yol, fəaliyyətə başlayan hər təhsil müəssisəsi və doğma evinə qayıdan hər ailə şəhərin yeni tarixinin bir hissəsidir. Bu tarixdə qəhrəmanlıq da var, itkilərin ağrısı da, quruculuğun zəhməti də, gələcəyə yönələn ümid də.

Füzuli bir daha sübut edir ki, torpağın azadlığı böyük tarixi hadisədirsə, həmin torpaqda həyatın bərpası davamlı zəhmət və məsuliyyət tələb edən uzun bir yoldur. Bu yolun uğuru insanların doğma yurdda təhlükəsiz yaşaması, uşaqların gələcəyə inamla böyüməsi və şəhərin iqtisadi, sosial və mədəni baxımdan inkişaf etməsi ilə müəyyən olunacaq.

Füzulinin hekayəsi bu gün davam edir. Onun səhifələri artıq yalnız keçmişin ağrıları ilə deyil, yeni evlərin işığı, məktəb yollarında addımlayan uşaqların səsi və doğma torpaqda qurulan həyatla yazılır. Bir zamanlar həsrətin ünvanı olan şəhər indi qayıdışın və dirçəlişin məkanına çevrilir.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı