İsveçrədə neytrallıq referendumu

Bakı:

21 °C

83 %

3 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Analitik / İsveçrədə neytrallıq referendumu

İsveçrədə neytrallıq referendumu

07.10.2026 [09:42]

Dəyişən təhlükəsizlik sistemində bir dövlət bitərəfliyini necə qorumalıdır?

İsveçrədə 27 sentyabr 2026-cı il tarixində keçirilmiş referendum ölkənin neytrallıq siyasətinin gələcəyi ilə bağlı uzun müddətdir davam edən müzakirələri yeni mərhələyə çıxardı. Səsvermənin əsas mövzusu İsveçrənin neytral qalması və ya neytrallıqdan imtina etməsi deyildi. Məsələ daha konkret idi: ölkənin neytrallığı Konstitusiyada daha sərt şəkildə müəyyənləşdirilməli, hərbi və müdafiə əməkdaşlığına, habelə müharibə aparan dövlətlərə qarşı sanksiyalara daha ciddi məhdudiyyətlər qoyulmalıdırmı? Bu fərq vacibdir, çünki İsveçrənin neytrallığı onun dövlətçilik modelinin mühüm hissəsidir və referendum onu ləğv etməyi deyil, hüquqi və siyasi baxımdan necə tətbiq edilməli olduğunu müzakirəyə çıxarırdı. Əslində isə müzakirənin arxasında daha geniş sual dayanırdı: Avropada təhlükəsizlik mühiti dəyişdiyi halda klassik neytrallıq əvvəlki məzmununu saxlaya bilərmi?

İsveçrənin daimi neytrallığı Avropanın XIX əsrdə formalaşmış təhlükəsizlik sisteminin məhsuludur. 1815-ci ildə keçirilmiş Vyana Konqresindən sonra böyük dövlətlər İsveçrənin daimi neytrallığını tanıdı. Bu statusun əsas məqsədi ölkəni Avropadakı hərbi qarşıdurmaların iştirakçısına çevrilməkdən qorumaq və onun ərazisini böyük dövlətlər arasında rəqabətin hərbi meydanına çevirməmək idi. Lakin İsveçrə neytrallığı heç vaxt dünyadakı siyasi proseslərdən tam təcrid olunmaq mənasına gəlməyib. Ölkə beynəlxalq təşkilatlarda iştirak edib, diplomatik vasitəçilik həyata keçirib və müxtəlif beynəlxalq proseslərdə “yaxşı xidmətlər” göstərib. 2002-ci ildə BMT-yə üzv olması da neytrallığın beynəlxalq əməkdaşlıqla prinsipcə ziddiyyət təşkil etmədiyini göstərdi. Beləliklə, İsveçrə modelində neytrallıq daha çox hərbi bloklardan kənarda qalmaq və müharibələrdə iştirak etməmək prinsipi kimi formalaşıb. Məsələ ondan ibarətdir ki, XXI əsrin təhlükəsizlik sistemi bu prinsiplərin tətbiqini əvvəlkindən daha mürəkkəb hala gətirib.

NATO ilə əməkdaşlıq və neytrallığın sərhədləri

İsveçrənin NATO ilə münasibətləri bu ziddiyyətin ən aydın nümunələrindən biridir. Ölkə NATO üzvü deyil, lakin 1996-cı ildən “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramında iştirak edir, Avro-Atlantik Tərəfdaşlıq Şurası çərçivəsində əməkdaşlıq edir. Bu əməkdaşlıq NATO üzvlüyü ilə eyni məna daşımır. İsveçrə kollektiv müdafiə öhdəliyi götürmədən müxtəlif təhlükəsizlik, təlim və müdafiə əməkdaşlığı mexanizmlərində iştirak edə bilir. Referendum təşəbbüsünün tərəfdarları ilə hökumət arasında əsas fikir ayrılıqlarından biri məhz burada meydana çıxırdı. Təşəbbüs neytrallığın daha sərt konstitusion şərhini irəli sürərək hərbi və müdafiə ittifaqları ilə əməkdaşlığın məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tuturdu. Federal Şura isə daha çevik yanaşmanın İsveçrəyə dəyişən təhlükəsizlik şəraitində öz müdafiə imkanlarını və beynəlxalq əməkdaşlığını qorumağa imkan verdiyi fikrini müdafiə edirdi. Bu səbəbdən mübahisə sadəcə “NATO ilə əməkdaşlıq edək, yoxsa etməyək?” sualı ətrafında deyildi. Əsas məsələ neytral dövlətin təhlükəsizlik sahəsində hansı həddə qədər əməkdaşlıq edə biləcəyinin müəyyənləşdirilməsi idi.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi neytrallıq anlayışını dəyişdirir

Bu mübahisəni xüsusilə kəskinləşdirən hadisə Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsidir. İsveçrə 2022-ci ildən Avropa İttifaqının Rusiyaya tətbiq etdiyi sanksiyaların böyük hissəsinə qoşulub. Burada neytrallıqla bağlı klassik yanaşma ilə müasir siyasi yanaşma arasında mühüm fərq meydana çıxır: klassik baxımdan neytral dövlət müharibənin tərəflərindən birinə çevrilməməlidir, lakin iqtisadi sanksiyalar hərbi əməliyyat deyil. İsveçrə hökuməti də sanksiyaların tətbiq olunmasının ölkənin hərbi neytrallığına uyğun gəldiyini müdafiə edir. Təşəbbüs tərəfdarları isə neytrallığın daha sərt və geniş şərhini irəli sürərək müharibə aparan dövlətlərə qarşı sanksiyaların da məhdudlaşdırılmasını istəyirdilər. Bununla da neytrallıq yalnız hərbi bitərəflik kimi yox, iqtisadi və siyasi bitərəflik kimi də təqdim olunurdu. Məhz burada İsveçrə referendumunun Avropa üçün daha geniş əhəmiyyəti ortaya çıxır. Müasir münaqişələrdə hərbi, iqtisadi, texnoloji və maliyyə alətləri bir-birindən ayrılmır. Dövlətin “müharibədə iştirak etməməsi” ilə “münaqişənin nəticələrinə münasibət bildirməməsi” artıq eyni anlayış deyil.

Avropada təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi İsveçrənin ənənəvi modelinə yeni suallar verir. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə neytrallıq daha çox hərbi bloklardan kənarda qalmaq üçün siyasi seçim kimi qəbul edilə bilərdi. Lakin Avropada böyük dövlətlərarası hərbi qarşıdurma ehtimalının yenidən təhlükəsizlik gündəminə qayıtması şəraitində neytral dövlətin müdafiə qabiliyyəti ayrıca əhəmiyyət qazanır. Burada paradoks yaranır: neytrallığı qorumaq üçün hərbi cəhətdən zəif olmaq məcburi deyil, əksinə, tarixən neytrallığın mühüm şərtlərindən biri öz ərazisini müdafiə edə bilmək olub. Buna görə İsveçrənin təhlükəsizlik siyasətində NATO üzvü olmadan alyans ölkələri ilə müəyyən səviyyədə əməkdaşlıq etmək məsələsi getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Referendum təşəbbüsünün tərəfdarları isə başqa məntiqdən çıxış edirlər. Onların fikrincə, müdafiə və təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişlənməsi İsveçrənin neytral dövlət kimi beynəlxalq statusunu tədricən zəiflədə bilər. Bu yanaşmada əsas təhlükə hərbi ittifaqa formal üzvlükdən daha əvvəl başlayan siyasi və strateji yaxınlaşmadır. Beləliklə, mübahisənin iki tərəfi eyni anlayışı fərqli təhlükəsizlik məntiqi ilə izah edir. Bir yanaşma neytrallığı daha sərt hüquqi məhdudiyyət kimi, digər yanaşma isə dəyişən şəraitə uyğunlaşdırıla bilən təhlükəsizlik siyasəti kimi görür.

2026-cı ildə ETH Zurich-in təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı araşdırması İsveçrə cəmiyyətində neytrallığın hələ də çox güclü dəstəyə malik olduğunu göstərdi. Araşdırmaya əsasən, respondentlərin 85 faizi neytrallığın qorunmasını dəstəkləyirdi. Eyni zamanda 71 faiz Rusiyaya qarşı sanksiyaları dəstəkləyir, 64 faiz isə bu sanksiyaların neytrallıqla uyğun olduğunu hesab edirdi. Bu göstəricilər cəmiyyətin mövqeyində mühüm bir xüsusiyyəti ortaya qoyur: neytrallığa yüksək dəstək avtomatik olaraq beynəlxalq siyasi proseslərdən kənarda qalmaq istəyi demək deyil. Eyni araşdırmada NATO ilə daha sıx əməkdaşlığa münasibətdə cəmiyyətin mövqeyi daha mürəkkəb görünürdü. NATO-ya üzvlük isə ayrıca və daha məhdud dəstəyə malik məsələ olaraq qalırdı. Deməli, İsveçrə cəmiyyətində iki fikir paralel mövcuddur: ölkənin neytral statusunun qorunması istəyi və təhlükəsizlik mühitində baş verən dəyişikliklərə uyğun olaraq beynəlxalq əməkdaşlığın davam etdirilməsi.

Rusiya faktoru və referendumun beynəlxalq ölçüsü

Referendumun daxili siyasi müzakirəsinə Rusiya məsələsi də təsir göstərdi. “Le Monde” referendum ərəfəsində Moskvanın İsveçrədəki neytrallıq müzakirəsinə marağını diqqət hədəfinə çıxarmışdı. Bununla yanaşı, nəşr İsveçrədə referendum təşəbbüsünün tərəfdarları ilə Kreml arasında təşkilatlanmış əməkdaşlıq və ya birbaşa maliyyələşdirmə barədə sübut olmadığını da vurğulayırdı. Rusiyanın müəyyən siyasi nəticəyə maraqlı olması ilə həmin nəticəni təşkil etmək və ya maliyyələşdirmək arasında ciddi fərq var. Buna görə referendum ətrafında Rusiya amilini qiymətləndirərkən konkret faktlarla siyasi şərhləri bir-birindən ayırmaq lazımdır. “Reuters”in referendum günü yaydığı materiallarda isə əsas diqqət neytrallıq qaydalarının sərtləşdirilməsinin NATO ilə əməkdaşlıq və Rusiyaya qarşı sanksiyalar siyasətinə mümkün təsirlərinə yönəlmişdi. İlkin proqnozlar təşəbbüsün rədd ediləcəyini göstərirdi, lakin referendumun yekun qiymətləndirilməsi üçün rəsmi nəticələr əsas götürülməlidir. Beləliklə, beynəlxalq medianın yanaşmalarında da fərqli vurğular sezilir: bir tərəfdə İsveçrənin öz təhlükəsizlik modelini qorumaq məsələsi, digər tərəfdə isə Rusiyanın Avropa təhlükəsizlik sisteminə təsiri və neytral dövlətlərin qarşılaşdığı yeni seçimlər dayanır. İsveçrə nümunəsi göstərir ki, XXI əsrdə neytrallığı yalnız “müharibələrə qoşulmamaq” formulu ilə izah etmək getdikcə çətinləşir.

İsveçrə referendumunun əhəmiyyəti bu ölkənin daxili siyasəti ilə məhdudlaşmır. Avropada Avstriya, İrlandiya, Malta və digər ölkələrin təhlükəsizlik siyasətlərində də müxtəlif formalarda neytrallıq və ya hərbi bloklardan kənarda qalmaq məsələsi mövcuddur. Lakin İsveçrə nümunəsi xüsusilə fərqlidir, çünki burada neytrallıq həm tarixi dövlət identikliyinin, həm də müasir xarici siyasətin mühüm elementidir. Referendum ətrafında müzakirələr göstərir ki, Avropada neytrallığın gələcəyi “neytral qalmaq, yoxsa NATO-ya qoşulmaq” kimi sadə ikili seçimdən ibarət deyil. Arada çoxlu başqa model də var: hərbi ittifaqa qoşulmamaq, lakin müdafiə əməkdaşlığını genişləndirmək; sanksiyalara qoşulmaq, lakin müharibədə iştirak etməmək; beynəlxalq təhlükəsizlik strukturları ilə əməkdaşlıq etmək, lakin kollektiv müdafiə öhdəliyi götürməmək... İsveçrənin qarşısındakı əsas məsələ də məhz bu sərhədlərin müəyyənləşdirilməsidir.

İsveçrədəki referendum mahiyyət etibarilə neytrallığın ləğvinə yönəlmiş səsvermə deyildi. Bu, neytrallığın XXI əsrdə hansı məzmunda yaşaya biləcəyi barədə siyasi və hüquqi mübahisənin növbəti mərhələsiydi. Bir tərəfdə neytrallığın daha sərt konstitusion təminatlarla qorunmasını istəyən yanaşma, digər tərəfdə isə neytrallığın dəyişən Avropa təhlükəsizlik sisteminə uyğun olaraq daha çevik tətbiq edilməsini müdafiə edən mövqe vardı. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, NATO-nun Avropadakı rolunun dəyişməsi, iqtisadi sanksiyaların geniş yayılması və Avropada müdafiə xərclərinin artması bu mübahisəni əvvəlki dövrlərdən fərqləndirir. Buna görə də İsveçrə nümunəsinin əsas sualı “neytrallıq qalacaqmı?” deyil. Daha mühüm sual budur: müasir Avropada neytral dövlət öz təhlükəsizliyini, beynəlxalq hüquqa münasibətini və diplomatik müstəqilliyini eyni vaxtda necə qoruya bilər? Bu sual yalnız İsveçrənin yox, Avropanın təhlükəsizlik sistemində özünəməxsus mövqeyini qorumağa çalışan, hərbi bloklara qoşulmayan bütün neytral dövlətlərin qarşısında dayanır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

Paylaş:

Baxılıb: 19 dəfə