Tədqiqat: Yer mantiyasında nadir zəlzələlərin ilk xəritəsi tərtib edilib

Bakı:

16 °C

59 %

7 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Tədqiqat: Yer mantiyasında nadir zəlzələlərin ilk xəritəsi tərtib edilib

Tədqiqat: Yer mantiyasında nadir zəlzələlərin ilk xəritəsi tərtib edilib

06.02.2026 [19:50]

Stenford Universitetinin alimləri Yer qabığında deyil, planetin mantiyasının daha dərin hissələrində baş verən zəlzələlərin qlobal xəritəsini yaradıblar. “Science” jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələri litosfer lövhələrinin hərəkətindən tutmuş ümumi dağıdıcı zəlzələlərin mənşəyinə qədər Yerin daxili proseslərini öyrənmək üçün yeni imkanlar açır.

AZƏRTAC xəbər verir ki, zəlzələlərin əksəriyyəti Yerin qabığında, 10-30 kilometr dərinlikdə qeydə alınır. Lakin mantiya daha isti və çevik bir təbəqədir, burada şərait uzun müddətdir seysmik qırılmalara səbəb ola biləcək gərginliyin toplanması üçün əlverişsiz hesab olunurdu. Amma son onilliklərdə toplanmış məlumatlar göstərir ki, mantiyada nadir, lakin real zəlzələlər baş verir. Dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn seysmik məlumatların təhlili alimlərə 1990-cı ildən bəri baş verən 459 sözdə kontinental mantiya zəlzələsini müəyyən etməyə imkan verib. Bu hadisələr qeyri-bərabər paylanıb və ən sıx klasterlər Asiya ilə Şimali Amerika arasındakı Himalay dağlarında və Berinq boğazında qeydə alınıb.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bunlar okean lövhələrinin mantiyanın dərinliyinə nüfuz etdiyi və dərin təkanların çoxdan məlum olduğu subduksiya zonalarında deyil, qitələrin altında baş verən zəlzələlərdir. Bəzi hallarda yeni hadisələrin mənbələri qabıq-mantiya sərhədinin 80 kilometrdən çox altında - sözdə “Mohorovičić kəsilməzliyi” (və ya “Moho”) yerləşirdi.

Əsas irəliləyiş seysmik dalğaların təhlili üçün yeni bir metod idi. Alimlər iki növ titrəməni müqayisə ediblər: onlardan biri qabıqda, digəri isə yuxarı mantiya boyunca yayılır. Bu siqnalların nisbəti təkanların mənbə dərinliyini dəqiq müəyyən etməyə imkan verir.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, bu, dərin zəlzələlərin öyrənilməsinə yanaşmanı kökündən dəyişdirir: onlar indi dolayı əlamətlərlə deyil, dalğaların özlərinin “imzası” ilə müəyyən edilə bilər.

Mantiya zəlzələləri insanlara və ya infrastruktura birbaşa təhlükə yaratmaq üçün çox dərindir. Lakin onların əhəmiyyəti fundamentaldır. Bu dərin yeraltı təkanlar alimlərə Yer qabığı-mantiya sərhədində, maqmanın əmələ gəldiyi və tektonik plitələri hərəkətə gətirən qüvvələrin qaynaqlandığı yuxarı mantiyada baş verən proseslərə unikal tərzdə nəzər salmağı təklif edir.

Tədqiqatçılar bu zəlzələlərin bəzilərinin mantiyanın güclü qabıq titrəyişlərinə reaksiyası, digərlərinin isə subduksiya edən qabıq lövhələrinin yenidən işlənməsi də daxil olmaqla daxili konveksiya prosesləri ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürürlər.

Bu, potensial olaraq adi zəlzələlərin niyə və harada baş verdiyini daha yaxşı başa düşməyə, eləcə də planetin daxili quruluşunun modellərini təkmilləşdirməyə kömək edə bilər.

Yaradılan xəritə mühafizəkar hesab olunur: alimlər əmindirlər ki, mantiya zəlzələlərinin faktiki sayı, xüsusən də Tibet yaylası kimi seyrək müşahidə şəbəkələri olan çətin əldə edilə bilən bölgələrdə daha çoxdur. Genişləndirilmiş monitorinq və yeni analitik texnikaların tətbiqi bu mənzərəni əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcək.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, qabıqda və mantiyada baş verən zəlzələlər dərin və səthi proseslərin sıx bağlı olduğu vahid sistemin hissələri kimi qəbul edilməlidir. Bu əlaqəni anlamaq gələcəkdə daha dəqiq təbii risk qiymətləndirmələrinin açarlarından biridir.

Paylaş:

Baxılıb: 298 dəfə