Heydər Əliyev
yeni azerbaycan logo

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Məratibül-vücud, yaxud Beşmərtəbə varlıq evinin altıncı mərtəbəsi

Məratibül-vücud, yaxud Beşmərtəbə varlıq evinin altıncı mərtəbəsi

27.05.2022 [11:03]

F.Uğurlu

Homo-sapiensin yer üzündə yaşadığı həyat insan düşüncəsinin mərtəbələrinə uyğun mərhələlərə bölünür. Yəni təfəkkür ictimai həyatımızın mənbəyidir. Bəs təfəkkürün özünün qaynağı nədir - bu, artıq başqa söhbətin mövzusudur.

Bu gün bizə şər kimi, şeytani düşüncə kimi görsənən fikir, əslində vaxtı keçmiş təfəkkür tipinin, reqressiv düşüncənin məhsuludur. Məsələn, XXI əsrin birinci qərinəsinin üçdə ikisini geridə qoyduğumuz bir vaxtda kimsə zor gücünə Çingiz xanın imperiyasına bənzər bir dövlət qurub özünü hakimi-mütləq elan eləmək istəyirsə, demək, onun axsaq idrakı zamandan bir neçə min il geri qalıb. Beş min il bundan qabaq bu düşüncənin barındırdığı əməl insanlığa fayda verə bilərdi, çünki o vaxt böyük dövlətlər qurmaq tayfaları xalqlara çevirməyin, bölgələri, ölkələri, qitələri bir-birinə tanıtmağın, qövmlər arasında nifaqın qarşısını almağın, tumurcuq dövrünü yaşayan sivilizasiyaları qovuşdurmağın vacib şərtiydi. Eyni üsul, eyni cəhd min illər öncə bəşəriyyət üçün nə qədər faydalıydısa, indi bir o qədər zərərlidir.

Dövlətin zülm aparatı, zor aləti kimi yarandığını söyləmək doğru deyil. Dövlət adını, ünvanını, yaşını bilmədiyimiz qədim müdriklərin, filosofların, kahinlərin misilsiz ixtirasıdır, yer əhlinin yer üzündəki yerini, kosmosdakı koordinatlarını bəlləmək üçün quraşdırılmış mükəmməl cihazdır. Onu şər makinasına İblis çevirib.

Sözümün canı budur ki, bu gün şər saydığımız əməl bir zamanlar insanlığın avanqard, proqressiv güclərinin kəşf elədiyi mexanizmlərin kor-koranə istifadəsindən doğur. Şər yaradıcı deyil, şər xeyirin kölgəsi, astar üzü, onu yamsılayandır. Şərq-müsəlman ədəbiyyatında Allah-Şeytan qarşıdurması həm də ona görə yoxdur ki, islam coğrafiyasında yaşayıb-yaradan mütəfəkkirlər Şeytanı Allahla rəqabətə layiq bilməyiblər; onların nəzərində Şeytan hər zaman Allahın ardınca sürünüb, onun boşaltdığı mərtəbədə məskunlaşıb.

İblis tənəzzülün, Tanrı tərəqqinin rəmzidir. Şər bəşəriyyətin ayağından sallaşır, xeyir daha uca mərtəbəyə can atır - sufilər mənəvi təkamülün zirvəsinə dartınan ruhun keçdiyi qatlara, pillələrə “məratibül-vücud” (vücudun mərtəbələri) deyirlər. Aşağı mərtəbədə ilişib qalan istər-istəməz Şeytanın nökərinə çevrilir.

Xeyir yaradıcı, şər istehlakçıdır. İblis Tanrının vaxtı keçmiş, müddəti bitmiş ixtiralarından ona qarşı silah kimi istifadə eləyir, Tanrının insanları qorumaq üçün yaratdığı yaraqlardan günahsız insanlara, körpələrə, qocalara ölüm saçır...

***

İnsan oğlu bu çağacan öz həyatına üç düşüncə tipini tətbiq eləyib. Ən ibtidai təfəkkür animistik düşüncədir. Homo-sapiens bu təfəkkürün hökmü altında aşağı-yuxarı otuz min il ömür sürüb. İnsanın totemlərə, fetişlərə səcdə elədiyi ibtidai dövrün mənəvi qəhrəmanları qamlar, şamanlar, fiziki qəhrəmanları ovçular, yığıcılar idi.

Təxminən on iki min il bundan irəli bəşər nəsli zehni yüksəlişinin ikinci pilləsinə qədəm qoydu, teokratik düşüncə tipi dominant oldu. Bu dövrün mənəvi qəhrəmanları kahinlər, möbidlər, başqa sözlə, indi ruhani adlandırdığımız kəslər, fiziki qəhrəmanları çobanlar, əkinçilər, cəngavərlər, bütün bunların ümumiləşdirilmiş obrazı kimi xaqanlar, padşahlar, yəni kütlələri həm “otaran”, həm də “canavarlardan” qoruyan Tanrı cəngavərləri, insan çobanlarıydı. Misirdə, Babildə zülm-zillət çəkmiş, yurd-yuvasından didərgin salınmış yəhudilərin onlara xoş üz göstərən, onları əsirlikdən, köləlikdən azad eləyən Əhəməni imperiyasının banisi II Kiri (Kuruş, Keyxosrov) Əhdi-ətiqdə “Allahın çobanı” adıyla xatırlaması bu mənada tipik yanaşmadır.

Teokratik təfəkkür ehkama, müqəddəsliyə, sakrallığa dayanır. Məbəd qanunverici orqan kimi göydə tanrılardan ibarət əbədi, mütləq hakimiyyət yaradır, sonra o “səmavi hökumətin” kölgəsini yerə köçürür. Kahinlik institutu ali hakimiyyəti Allahın kölgəsi (zillullah), ilahi iradənin icraçısı kimi müqəddəs elan eləyir, dünyanı, insanları Tanrının dəftərxanasında, yəni məbəddə Allahın mülkü qismində “qeydiyyatdan keçirib” padşaha əmanət verir. Bu ehkamın dayaqları üstündə dövlət adlı mexanizm qurulur.

Məbəd ilahi qanunların dövlət əliylə icrasını nəzarətdə saxlayır - arxasında proqressiv ideya durmayan qüvvə qorxuludur (Oğuz bəyləri Dədə Qorqudun sözündən çıxanda, yəni fiziki güc mənəvi gücə tabe olmayanda sistem pozulur). Dövlət xaosdan nizam yaradır, hər kəsə yerini, vəzifəsini göstərir. Məbədə, törəyə, mənəvi hökmlərə, bir sözlə, öz ilahi missiyasına sədaqətini itirəndə dövlətin çöküşü başlanır. Şeyx Nizami “İsgəndərnamə”də Əhəməni imperiyasının başçısı III Daranın həm hərbi, həm iqtisadi cəhətdən, həm də ərazi baxımından özündən qat-qat zəif yunanlara yenilməsinə təqribən belə izah verir: Daranın zamanında İranda heç kim öz sənətindən xeyir götürə bilmirdi, ona görə də döyüşçü əkinçiliklə, əkinçi palançılıqla, palançı pinəçiliklə, pinəçi çobanlıqla, çoban dərziliklə məşğul olur, dərzi qılınc götürüb döyüşə gedirdi. Bu səbəbdən şahənşahın xanədanı dağıldı, neçə yüz illik ehtişamı puça çıxdı.

Bəli, bir zaman gəldi ki, dövlət (söhbət klassik dövlət modelindən gedir) bəşəriyyətin inkişafı yolunda başlıca əngələ çevrildi, dövlət xalq ruhunun bədəni kimi onu ifadə eləmək missiyasından əl çəkib öz ruhuna müqavimət göstərməyə başladı. Böyük-böyük dövlətlərin, imperiyaların ideoloji bazası, mənəvi istinadgahı rolunu oynayan dünya dinləri də eləcə - bir zaman tayfaları, qövmləri bir əqidə bayrağı altına yığıb birləşdirirdisə, sonradan sivilizasiyaları bir-birindən ayırmağa, ümmətlər arasına nifaq toxumu səpməyə başladı. Təəssüf ki, bu proses hələ də bitməyib...

***

Təxminən miladdan yeddi yüz il öncə bəşəriyyət zehni təkamülün üçüncü fazasına qədəm qoydu. Bu mərhələdə elmi-praqmatik təfəkkür dominantlıq qazandı. Böyük alman filosofu Karl Yaspersin “zamanın oxu” adlandırdığı (Yaspers bunu deyəndə eradan əvvəlki VIII-II yüzillikləri nəzərdə tuturdu) dövrdə, demək olar, bütün böyük çağdaş ideyaların rüşeymləri yarandı. Bizim eradan əvvəl VII əsrdən üzübəri keçən bir neçə yüz ilin içində onlarla böyük yunan alimi, şairi, filosofu meydana gəldi; Çində bir-biriylə bu gün də barışmayan Konfutsi fəlsəfəsiylə Dao təlimi yarışa çıxdı; yəhudi torpağında peyğəmbərlik hərəkatı baş qaldırdı, dini-mifoloji mətnlər bir müqəddəs kitaba toplanıb sakrallıq qazandı; İranda Zərdüşt, Hindistanda Qautama Budda öz təlimini aləmə car çəkdi; Roma əhli hökmdar sülaləsini devirib respublika qurdu; Afina demokratiyası Solondan Periklə qədər böyük bir məktəb keçdi.

Dünyanın o dövr üçün bir-birindən çox uzaq, bəzi hallarda, hətta bir-birindən xəbərsiz ölkələrində aşağı-yuxarı eyni vaxtda belə bir oyanışın baş verməsi görən nəylə bağlıdır? Bu məsələni çözmək çox çətin, bəlkə də mümkünsüzdür, ancaq faktlar bunu deyir ki, bəşər övladları müxtəlif ölkələrə, müxtəlif qitələrə səpələnsələr də, ayrı dillərdə danışıb fərqli vərdişlər qazansalar da, düşüncənin yeni fazasına, təfəkkürün yeni mərtəbəsinə təxminən eyni zamanda adlayıblar.

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, həmin dövrdə meydana çıxmış bütün ideyalar elmi-praqmatik təfəkkürün məhsuludur. İyirmi yeddi əsrlik bir dönəmdə bəşəriyyətin əxlaqi-estetik dünyagörüşünə, tarixin, zamanın gedişatına böyük təsir göstərmiş ədəbi-bədii, fəlsəfi əsərləri ideya-məzmun baxımından uzun illər boyunca incələyəndən sonra belə bir qənaətə gəldim ki, bu müddətdə insan oğlu üç düşüncə tipi ortaya qoyub: praqmatik, poetik, bir də mistik təfəkkür. Bu düşüncə tipləri eyni zaman dilimində eyni fikir meydanında qol-qola yallı getsə də, varlığın, təfəkkürün (varlıqla təfəkkürü eyniləşdirmirəm, ancaq hər ikisinin) ayrı-ayrı mərtəbələri, böyük zamanın müxtəlif mərhələlərinin bələdçiləridir.

Animistik, teokratik düşüncə tipləri bəşərin təhtəlşüurunda kök atıb bu günəcən diri qalsa da, şüur üçün artıq keçilmiş mərhələlərdir, bu təfəkkür tipləri homo-sapiensin təkamülü yolunda insan cəmiyyətinə verə biləcəyi töhfələri çoxdan verib. İndi tutalım qurd ağzı bağlamaq, at nalının kəramətinə, cadu-pitiyə inanmaq, ocağa-pirə nəzir aparmaq, məbədlərdə ibadət eləmək insana təsəllidən başqa heç nə verə bilməz. Bu kimi animistik, teokratik ayinləri gerçək ictimai həyatın hərəkətverici qüvvəsinə çevirən mexanizmlər sovet dövrünün avtobusları, traktorları kimi çoxdan sıradan çıxıb; əgər haralardasa işləkliyini saxlayıbsa belə ona etimad göstərənləri gec-tez qəzaya salacağı şübhəsizdir.

Zaman elmi-praqmatik düşüncənin zamanı olsa da, bu meydanda başqa zamanlar da at oynadır. Biz zamanların iç-içə girdiyi, kəsişən çevrələr sayaq şəbəkələndiyi bir zamanda yaşayırıq. “Zəmanə adamları” üçün bu zaman doğma ev-eşik, keçmişdə qalanlar üçün sürgün, gələcəyə tələsənlər üçünsə qürbətdir...

***

Antik Yunanıstanda çoxlu fəlsəfi (o cümlədən ədəbi-estetik) məktəb formalaşmışdı, ancaq bu məktəblərdən üçü - Demokrit məktəbi, Platon məktəbi, bir də Aristotel məktəbi daha qüdrətli sayılır, daha önəmli tutulur. Qalan bütün təlimlər aşağı-yuxarı bu məktəblərin haləsində fırlanır (məsələn, bir-biriylə daim sərt qovğada olan stoiklərlə epikürçülərin fikirlərinə diqqət yetirsək, birincilər Demokrit fəlsəfəsindən determinizmi, ikincilər atomizmi, başqa sözlə, stoiklər taleyi, epikürçülər təsadüfü əxz eləyiblər). Əgər bu üç filosofu öz məktəbləri qarışıq üç təfəkkür tipinə görə təsnifatlandırsaq, Aristotel - elmi-praqmatik təfəkkürün, Demokrit - poetik-absurdçu təfəkkürün, Platon - dini-mistik təfəkkürün təmsilçisidir. Bu bölgü təkcə antik ədəbi-fəlsəfi baxışlar üçün yox, bütün sonrakı əsrlərdə bunların uzantısı kimi boy göstərən təlimlər, cərəyanlar (istər klassik Şərqin poetik-fəlsəfi məktəbləri, istər orta əsrlər Avropasının dini-fəlsəfi cərəyanları, istər intibah, klassisizm, maarifçilik dövrünün fikir məhsulları, istərsə də modern çağ deyə biləcəyimiz son iki əsrin ideya-estetik platformaları olsun) üçün də keçərlidir. Bununla bağlı saysız-hesabsız misallar çəkmək olar, ancaq bu yazıda bir neçə tipik örnəklə keçinməyə çalışacağıq.

Praqmatik, ya mistik düşüncə adı altında nəyin nəzərdə tutulduğunu xırdalamağa ehtiyac görmürəm, bircə bunu söyləmək istərdim ki, poetik düşüncə (əlbəttə, ifadə şərtidir) deyəndə mən fanilik, puçluq, mənasızlıq, absurd hissinin barındırdığı təfəkkür tipini nəzərdə tuturam. Bu düşüncənin yiyəsi həyatdan yaxşı heç nə ummur, gözləmir, yalnız zehni sakitliyini, ruhani müvazinətini qoruyub, Şopenhauerə bənzətməylə desək, kor iradə okeanının burulğanından xilas olmağa, Baron Münhauzen sayağı öz əliylə öz saçından yapışıb özünü boğulmaqdan qurtarmağa çalışır, bəzən də lap radikallığa varıb sükunətin ali formasını - həyat dənizində boğulmağı seçir.

Paylaş:
Baxılıb: 342 dəfə
Multi-media

Xəbər lenti

Hamısına bax

Xəbər lenti

Xəbər lenti

Ədəbiyyat

Xəbər lenti

Müsahibə

Xarici siyasət

İqtisadiyyat

İqtisadiyyat

Prezident bu gün

Prezident bu gün

01 İyul 09:55

Xəbər lenti

Xəbər lenti

Arxiv
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31