Zəngilanın azadlıqdan quruculuğa uzanan yolu Azərbaycanın dövlətçilik iradəsinin, iqtisadi gücünün və gələcəyə hesablanmış inkişaf strategiyasının parlaq təzahürüdür.

Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız hərbi və siyasi nəticələrlə məhdudlaşmır, həm də ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Zəngilanın işğaldan azad edilməsi və bu ərazidə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri məhz belə tarixi hadisələrdəndir. Bu gün Zəngilan təkcə doğma yurdlarına qayıdan insanların məskunlaşdığı ərazi deyil, həm də müasir şəhərsalma, innovativ texnologiyalar, yaşıl enerji, kənd təsərrüfatı və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin uzlaşdırıldığı yeni inkişaf modelinin mühüm mərkəzidir.

20 oktyabr Azərbaycan tarixində Zəngilan şəhərinin işğaldan azad edildiyi gün kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix xalqımızın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizəsinin, milli birliyinin və sarsılmaz iradəsinin təcəssümüdür. Zəngilanın azadlığı yalnız bir şəhərin və rayonun düşmən işğalından qurtuluşu deyil, həm də Azərbaycanın tarixi ədaləti bərpa etmək əzminin, dövlətimizin gücünün və xalqımızın Vətənə bağlılığının parlaq ifadəsidir. Bu gün Zəngilan şəhəri günü müasir Azərbaycanın qələbə tarixini, quruculuq siyasətini və Böyük Qayıdış strategiyasını bir araya gətirən mühüm hadisə kimi qeyd olunur.

Zəngilan qədim tarixi, zəngin təbii sərvətləri, əlverişli coğrafi mövqeyi və özünəməxsus mədəni irsi ilə Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir. Araz çayı boyunca İranla sərhəddə yerləşən rayon ölkəmizin cənub-qərb bölgəsində mühüm strateji mövqeyə malikdir. Həkəri, Bəsitçay və Oxçuçay kimi çayların keçdiyi bu ərazi təbii sərvətləri, kənd təsərrüfatı imkanları, faydalı qazıntıları və nəqliyyat əlaqələri baxımından böyük potensiala sahibdir. Zəngilanın tarixi-mədəni irsi də onun milli yaddaşımızdakı yerini müəyyənləşdirir. Məmmədbəyli türbəsi, Şərifan tarixi abidələri, qədim yaşayış məskənləri, məscidlər və çoxsaylı ziyarətgahlar əsrlər boyu burada formalaşmış zəngin mədəni mühitin göstəriciləridir.

Lakin uzun illər davam edən işğal Zəngilanın inkişafına ağır zərbə vurdu. Rayonun yaşayış məntəqələri, sosial infrastrukturu, tarixi və dini abidələri dağıntılara məruz qaldı, əhali doğma yurdlarından didərgin düşdü. 1993-cü ilin oktyabrında Zəngilan əhalisi 67 gün davam edən mühasirə şəraitində sonadək müqavimət göstərərək ağır sınaqlarla üzləşdi. İnsanlar doğma torpaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. Bu faciə minlərlə insanın taleyində silinməz iz buraxsa da, zəngilanlıların Vətənə qayıtmaq ümidi heç vaxt sönmədi.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici dönüş 2020-ci ildə baş verdi. Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə böyük qəhrəmanlıq və peşəkarlıq nümayiş etdirdi. Cəbhədə qazanılan uğurlar Zəngilanın azad edilməsinə də yol açdı. Oktyabrın 20-də Prezident İlham Əliyev xalqa müraciətində Zəngilan şəhərinin və rayonun bir sıra kəndlərinin işğaldan azad edildiyini elan etdi. Döyüş əməliyyatları nəticəsində Zəngilan şəhəri, dörd qəsəbə və 49 kənd azad olundu. Bu qələbə Azərbaycan xalqının yaddaşına əbədi həkk olundu.

Zəngilanın azad edilməsi hərbi-siyasi əhəmiyyəti ilə yanaşı, ölkəmizin regional təhlükəsizliyi və iqtisadi inkişafı baxımından da mühüm nəticələr doğurdu. Bu hadisə Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin işğal altında qalmış 132 kilometrlik hissəsinin bərpasını təmin etdi. Dövlət sərhədinin bütövlüyünün təmin olunması Azərbaycanın suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və sərhəd təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addım oldu.

2020-ci il noyabrın 26-da “Zəngilanın azad olunmasına görə” medalı təsis edildi. Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə Zəngilan rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılmış döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək şəxsi igidlik və şücaət nümayiş etdirmiş Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 6974 hərbi qulluqçusu “Zəngilanın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif olunmuşdur.

2020-ci il oktyabrın 20-dən sonra Zəngilanın inkişafı yeni mərhələyə qədəm qoydu. Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş ərazilərə müntəzəm səfərləri, aparılan quruculuq işləri və irəli sürülən strateji təşəbbüslər dövlətin bu torpaqların dirçəldilməsinə verdiyi xüsusi əhəmiyyəti nümayiş etdirir. Dövlət başçısının Zəngilana səfərləri zamanı yaşayış məntəqələrinin salınması, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun yaradılması, sosial obyektlərin tikintisi, kənd təsərrüfatının inkişafı və əhalinin doğma yurda qayıdışı ilə bağlı mühüm qərarlar qəbul olunub. Bu ardıcıl siyasət Zəngilanı tədricən müasir şəhərsalma və regional inkişaf nümunəsinə çevirir.

Böyük Qayıdış proqramının əsas məqsədi keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz, layiqli və davamlı yaşayış şəraitində doğma torpaqlarına qayıtmasını təmin etməkdir. Bu baxımdan Zəngilanda həyata keçirilən layihələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2022-ci ilin mayında Ağalı kəndinin ilk sakinlərinin doğma yurda qayıtması işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni həyatın başlanğıcını qoydu. Ağalı kəndi Azərbaycanın ilk “Ağıllı kənd” layihəsi kimi müasir texnologiyaların, ekoloji yanaşmanın və innovativ idarəetmənin tətbiq olunduğu yaşayış məntəqəsidir.

Ağalıda müasir yaşayış evləri, məktəb, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi, məşğulluq və sosial xidmət infrastrukturu yaradılıb. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi, yüksək sürətli internet, elektron xidmətlər və enerji səmərəliliyini təmin edən həllər kəndin inkişaf modelinin əsas xüsusiyyətlərindəndir. Həkəri çayı üzərində qurulmuş Arximed turbini tipli su elektrik stansiyası və inzibati binalarda quraşdırılmış günəş panelləri bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadənin əhəmiyyətini göstərir. Çirkab suların bioloji üsulla təmizlənməsi və texniki suyun yenidən istifadəsi də ekoloji tarazlığın qorunmasına xidmət edir.

Ağalı təcrübəsi göstərir ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə quruculuq yalnız dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Burada məqsəd insanlara müasir xidmətlərə çıxış imkanı yaradan, iqtisadi fəallığı təşviq edən və ekoloji baxımdan dayanıqlı yaşayış mühiti formalaşdırmaqdır. Bu yanaşma Zəngilanın digər yaşayış məntəqələrinin inkişafı üçün də mühüm istiqamət müəyyənləşdirir.

Zəngilan şəhərinin bərpası da sistemli şəkildə davam etdirilir. Şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi gələcək quruculuq işlərinin uzunmüddətli və planlı əsaslarla həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Yeni yaşayış kompleksləri, yollar, mühəndis-kommunikasiya xətləri, sosial obyektlər və ictimai məkanlar şəhərin müasir simasını formalaşdırır. 2026-cı ildə Zəngilan şəhərində 104 mənzilli ilk yaşayış kompleksinin açılması və ailələrin burada məskunlaşması Böyük Qayıdışın real nəticələrinin daha aydın görünməsini təmin etdi.

2026-cı il oktyabrın 1-nə olan məlumatlara əsasən, Zəngilan şəhərində 84 ailə — 339 nəfər, Ağalı kəndində 234 ailə — 1017 nəfər, Məmmədbəyli kəndində isə 179 ailə — 903 nəfər məskunlaşıb. Bu rəqəmlər doğma torpaqlara qayıdış prosesinin mərhələli şəkildə davam etdiyini göstərir. Eyni zamanda, qayıdan ailələrin peşə və bacarıqlarına uyğun məşğulluq imkanları ilə təmin edilməsi sosial siyasətin mühüm istiqamətidir. Dövlət qurumlarında, tikinti sektorunda, xidmət sahələrində və istehsal müəssisələrində yaradılan iş yerləri əhalinin iqtisadi həyata inteqrasiyasına, ailələrin rifahının yüksəlməsinə və yeni yaşayış məntəqələrinin davamlı inkişafına şərait yaradır.

Zəngilanın gələcək inkişafında nəqliyyat infrastrukturu xüsusi yer tutur. Rayonun beynəlxalq və regional nəqliyyat dəhlizlərinin üzərində yerləşməsi onun strateji əhəmiyyətini artırır. Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı bölgənin hava nəqliyyatı imkanlarını genişləndirən, yükdaşımaların və sərnişin əlaqələrinin inkişafına xidmət edən mühüm infrastrukturdur. Beynəlxalq standartlara uyğun inşa edilmiş hava limanı Zəngilanın gələcəkdə regional nəqliyyat qovşağı kimi mövqeyinin güclənməsinə imkan yaradır.

Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolu və Horadiz–Zəngilan–Ağbənd dəmir yolu layihələri də mühüm strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu nəqliyyat xətləri azad edilmiş ərazilərin ölkənin digər bölgələri ilə əlaqəsini möhkəmləndirməklə yanaşı, yükdaşımaların genişlənməsinə, istehsal müəssisələrinin fəaliyyətinə və regional ticarətin inkişafına şərait yaradır. Xüsusilə Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı Azərbaycanın beynəlxalq logistika imkanlarının genişləndirilməsi baxımından perspektivlər açır. Beləliklə, Zəngilan təkcə yenidən qurulan yaşayış məntəqəsi deyil, həm də ölkəmizin iqtisadi və nəqliyyat strategiyasında mühüm mövqe tutan bölgəyə çevrilir.

Rayonun iqtisadi potensialının reallaşdırılmasında kənd təsərrüfatı və aqrar sənaye layihələri də mühüm rol oynayır. Azərbaycan və Türkiyə şirkətlərinin birgə həyata keçirdiyi “Dost Aqropark” layihəsi bu istiqamətdə diqqətçəkən nümunələrdəndir. Müasir heyvandarlıq komplekslərini, bitkiçilik sahələrini, toxumçuluq və şitilçilik təsərrüfatlarını, eləcə də emal və saxlama infrastrukturlarını əhatə edən layihə regionda istehsalın genişləndirilməsinə və yeni iş yerlərinin yaradılmasına hesablanıb. Layihənin mərhələli şəkildə inkişafı Zəngilanın kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və emalı üzrə mühüm mərkəzlərdən birinə çevrilməsinə imkan verə bilər.

Turizm də rayonun gələcək inkişaf istiqamətləri sırasında xüsusi yer tutur. Zəngilanın təbii landşaftı, çayları, meşələri, tarixi abidələri və əlverişli coğrafi mövqeyi ekoturizm, mədəni turizm və istirahət imkanlarının genişləndirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır. "Ağalı" hotelinin fəaliyyətə başlaması, Zəngilan İstirahət Kompleksində işlərin aparılması və şəhərdə yeni “Zangilan City Park Hotel”in layihəsinin təməlinin qoyulması turizm infrastrukturunun formalaşdırılması istiqamətində görülən işlərin tərkib hissəsidir. Bu layihələrin reallaşması gələcəkdə xidmət sektorunun inkişafına, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsinə və yerli məşğulluğun artmasına töhfə verə bilər.

Zəngilanın dirçəlişindən danışarkən tarixi və dini irsin qorunması məsələsi də xüsusi vurğulanmalıdır. İşğal dövründə rayonun bir sıra məscidləri, türbələri, ziyarətgahları və qədim yaşayış məskənləri dağıdılıb, ciddi zərər görüb. Zəngilan şəhərindəki XIX əsrə aid tarixi məscidin işğal zamanı təhqir olunması və ilkin görkəminin böyük hissəsini itirməsi mədəni irsə qarşı törədilmiş vandalizmin acı nümunəsidir. Azadlıqdan sonra tarixi məscidin konservasiyası və onun yanında yeni məscidin inşası dini-mədəni həyatın bərpası istiqamətində mühüm addım oldu.

Tarixi abidələrin qorunması yalnız keçmişin yadigarlarının saxlanılması deyil, həm də gələcək nəsillərin milli-mədəni yaddaşının yaşadılması deməkdir. Zəngilanın maddi və mənəvi irsinin bərpası, tarixi məkanların qorunması və onların elmi əsaslarla öyrənilməsi rayonun gələcək inkişafının mühüm tərkib hissəsi olmalıdır.

Zəngilanın bu gün keçdiyi yol Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələlərindən birini əks etdirir. Vaxtilə işğal və dağıntılarla üzləşmiş ərazidə müasir yaşayış məntəqələrinin, nəqliyyat infrastrukturunun, istehsal və xidmət obyektlərinin yaradılması dövlətin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının nəticəsidir. Burada qurulan hər bir ev, açılan hər bir yol, fəaliyyətə başlayan hər bir müəssisə doğma torpaqlarda həyatın bərpasına və gələcəyin qurulmasına xidmət edir.

20 oktyabr — Zəngilan şəhəri günü xalqımızın qürurunu, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsini və doğma torpaqlarımıza qayıdış sevincini özündə birləşdirir. Bu günün tarixi mənası yalnız keçmiş qələbəni xatırlatmaqla məhdudlaşmır. O, həm də gələcəyə baxışımızı, azad edilmiş torpaqlarda yeni həyat qurmaq əzmimizi ifadə edir. Zəngilanın yenidən qurulması Azərbaycanın suverenliyinin möhkəmlənməsinin, milli birliyinin və inkişaf iradəsinin real təzahürüdür.

Bu gün Zəngilanın küçələrində yenidən həyat canlanır, yaşayış evləri tikilir, yollar salınır, istehsal və xidmət sahələri formalaşır, ailələr doğma yurdlarına qayıdır. Dünən dağıntıların və həsrətin rəmzi olan bu torpaqlarda bu gün quruculuq, ümid və gələcəyə inam hökm sürür. Zəngilanın dirçəlişi bir daha göstərir ki, Azərbaycan xalqı öz tarixi torpaqlarına bağlılığını heç vaxt itirməyib, dövlətimiz isə azad edilmiş ərazilərin bərpasını ardıcıl və uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm istiqaməti kimi həyata keçirir.

Zəngilan şəhəri günü qələbəmizin əbədiliyini, Böyük Qayıdışın dönməzliyini və Azərbaycanın gələcəyə inamını ifadə edir. Zəngilanın inkişafı davam etdikcə bu torpaq yalnız keçmişin ağrılarını geridə qoymayacaq, həm də müasir Azərbaycanın quruculuq gücünü, iqtisadi potensialını və milli iradəsini nümayiş etdirən parlaq nümunələrdən birinə çevriləcəkdir.

Bu gün Zəngilanın simasında Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən böyük quruculuq siyasətinin mahiyyəti aydın görünür: dağıntıların yerini müasir şəhərlər, boş qalmış kəndlərin yerini həyat dolu yaşayış məntəqələri, məcburi köçkünlük ağrısının yerini doğma yurda qayıdış sevinci tutur. Zəngilanın inkişafı Azərbaycanın iqtisadi potensialının genişlənməsinə, regional nəqliyyat əlaqələrinin güclənməsinə və Şərqi Zəngəzurun gələcək rifahına xidmət edən strateji prosesdir. Buna görə də Zəngilanın dirçəlişini yalnız bir rayonun yenidən qurulması kimi deyil, Böyük Qayıdışdan regional tərəqqiyə uzanan yeni inkişaf mərhələsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Nəticə etibarilə, Zəngilanın dirçəlişi Azərbaycanın yeni inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərini özündə birləşdirir. Müasir şəhərsalma, yaşıl enerji, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat-logistika, turizm və rəqəmsal xidmətlər əsasında formalaşan bu model azad edilmiş ərazilərin gələcəyini müəyyənləşdirməklə yanaşı, bütövlükdə ölkənin iqtisadi potensialının genişlənməsinə də xidmət edir. Zəngilanın qarşısında duran əsas vəzifə yaradılan imkanları dayanıqlı iqtisadi nəticələrə çevirmək, əhalinin rifahını yüksəltmək və regionun uzunmüddətli inkişafını təmin etməkdir. Bu hədəflərə nail olunduqca Zəngilan Böyük Qayıdışın uğurlu ünvanı olmaqla yanaşı, Azərbaycanın müasir inkişaf yolunun və regional dirçəliş strategiyasının əhəmiyyətli mərkəzlərindən birinə çevriləcək.

Bəhruz MƏMMƏDOV

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,

Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti, ƏPT sədri