Heydər Əliyev
yeni azerbaycan logo

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Tanrı sorağına çıxan bəndələr

Tanrı sorağına çıxan bəndələr

21.06.2024 [10:45]

Luici Pirandellonun “Müəllifini axtaran altı personaj” pyesi haqqında

Pirandello yeni Avropa dramaturgiyasının flaqmanlarından biridir. İyirminci əsr italyan ədəbiyyatının patriarxı altmış doqquz illik ömrü ərzində onlarla pyes, bir neçə roman, çoxlu novella yazıb. Ancaq o, dünya sənət sferasında daha çox dramaturq kimi tanınır. Ölümündən iki il əvvəl - 1934-cü ildə layiq görüldüyü Nobel mükafatı da Pirandelloya məhz dramaturji ustalığına görə verilmişdi.

Sovet dövrünü xatırlayan vətəndaşlarımız “Gürcüfilm” kinostudiyasının 1970-ci ildə lentə aldığı “Küp” qısametrajlı filminə baxmamış olmazlar. O ekran əsəri də Pirandellonun eyni adlı novellası əsasında çəkilib. Fəqət novellanın müəllifi o filmin qələmə verdiyi dərəcədə şən, zarafatcıl, nikbin düşüncə adamı deyil. Eynən Çexovun komediyaları kimi onun da komediyaları komediyadan çox tragediyaya bənzəyir. Dünyaya baxışına, yaradıcı ovqatına görə əksər çağdaşından seçilməyən Pirandello tarixi kataklizmlərlə, faciələrlə dolu dövrünün pessimist ruhlu barışmaz mütəfəkkiridir. Ötən əsrin birinci rübündə Avropada cövlan eləyən ədəbi tendensiyalar, sənət cərəyanları onun da yaradıcılığında parlaq əksini tapıb.

***

“Müəllifini axtaran altı personaj” adlı pyesi Pirandellonun ən məşhur dram əsəridir. Əsər 1921-ci ildə qələmə alınıb. Dramaturq pyesin janrını komediya (daha doğrusu, hələ yazılmamış komediya) kimi müəyyənləşdirib, yaratdığı obrazları isə “hələ yazılmamış komediyanın personajları” adı altında təqdim eləyib. Bu səhnə əsəri “tamaşa içində tamaşa” formasında qələmə alınıb. Dünya dramaturgiyasında Şekspirin “Hamlet”indən tutmuş Cəfər Cabbarlının “Oqtay Eloğlu”suna qədər bu metoddan istifadə olunmaqla yazılmış səhnə əsəri az deyil, ancaq Pirandellonun pyesi bunların hamısından seçilir. Burada “tamaşa içində tamaşa” ana tamaşanın fonunda yalnız bir epizod deyil; ana tamaşanı biz görmürük, onun nümayişinə (daha doğrusu, məşqinə) imkan verilmir, əvəzində bütün əsər boyu hələ yazılmamış tamaşa, altı (yeddi də demək olar) personajın hələ qələmə alınmamış qəziyyəsi nümayiş olunur.

Aktyorlar teatrda yeni pyesin məşqinə yığışıblar. Aparıcı rolun ifaçısı öz qiyafəsindən narazıdır. Rejissor da gileylənir ki, neyləmək olar, Fransadan çoxdandır yaxşı komediya gəlmir, ona görə bu istedadsız Pirandellonun çaldığına oynamağa məcburuq; bu zalım oğlu da bizi həm tənqidçilərin, həm tamaşaçıların yanında üzüqara eləyib...

Məşqə hazırlıq getdiyi, rejissorun da, aktyorların da əsəblərinin gərildiyi vaxt başda Ata olmaqla altı nəfər qəfil zala dürtülür. Onlar öz müəlliflərini axtarırlar. Ata Direktordan (həm də baş rejissordur) tələb eləyir ki, bu altı nəfərin həyatından pyes yazıb səhnəyə qoysun. Canlı həyat dururkən həyatı yamsılamağa, qondarma obrazlar yaratmağa, süni talelər uydurmağa nə hacət? Budur, onlar gerçək xarakterləri, real taleləriylə onun qarşısında durublar. Müəllif bu personajlara fikrində həyat verib, onları xəyalında yaradıb, ancaq sonra nədənsə əsəri yazmaq niyyətindən daşınıb, can verdiyi personajların qəziyyəsini sənət əsəri səviyyəsinə qaldıra bilməyib. Onlar isə yaşamaq istəyirlər, özlərini heç olmasa bircə yol səhnədən insanlara göstərmək istəyirlər; çünki onların həyatı hazır tamaşadır, burada nəsə qondarmağa ehtiyac yoxdur.

Personajlar bir-birinin sözünü kəsə-kəsə hərə öz dərdini, hekayəsini rejissora danışmaq istəyir. Dramaturq onları mücərrəd adlarla təqdim eləyir: Ata, Ana, Oğul, Qızlıq (yəni atanın ögey qızı), Oğlan, bir də Qız. Hər kəs olub keçənlərə öz pəncərəsindən baxır, hər kəs yalnız öz dərdini gözə soxur. Eyni hadisələrə personajların münasibəti bir-birindən çox fərqlənir. Məsələn, Ana iddia eləyir ki, Ata vaxtilə onu evindən qovub; Ata isə deyir, yox, ona öz məşuquyla birgə xoşbəxt yaşaması üçün şərait yaradıb, hətta maddi dəstək də verib. Ana iddia eləyir ki, Ata iki yaşlı Oğulu onun əlindən zorla alıb; Ata isə deyir, yox, o, bircə övladını sağlam mühitdə, rahat şəraitdə böyütmək üçün onu kəndə göndərib. Qızlıq deyir ki, ailəyə ayrı-seçkilik salan, hamının gününü qara eləyən Oğuldur; Oğul isə ögey bacısı evlərinə ayaq basandan evdəki ab-havanın zəhərləndiyini söyləyir. Qızlıq Atanı, Oğul Ananı qınayır. Hamısı da öz iddiasında haqlıdır. Qısası, bir dam altında yaşasalar da, bu adamların nə şərikli həqiqəti, nə də ortaq dəyəri var. 

***

Taleyin süjeti çözələndikcə bəlli olur ki, Ana ilə evlənəndən bir müddət sonra Ata arvadının onun katibində gözü olduğunu duyub. Şübhəsi doğrulandan sonra Ata katibiylə arvadına pul verib onları evindən çıxarıb ki, gedib ondan aralıda ailə qurub ocaq çatsınlar. İki yaşlı oğlunu isə kəndə göndərib, orada uşağa dayə tutub. Ananın təzə ərindən daha üç uşağı dünyaya gəlib: Qızlıq, Oğlan, bir də Qız. İlk övlad olan Oğul haram münasibətdən törəmiş qanundankənar bacı-qardaşına nifrət bəsləyir.

İkinci əri öləndən sonra Ana uşaqlarını da götürüb əvvəl yaşadığı şəhərə qayıdıb, balalarını saxlamaq üçün madam Paçe adlı kobud, əxlaqsız qadının dəbli paltarlar satılan dükanında dərzilik eləməyə başlayıb. Fəqət madam Paçenin niyyəti başqadır: bu zalım qadın Ananın tikdiklərini tez-tez yararsız çıxarıb korlanmış parçaların pulunu onun maaşından tutmaqla Qızlığı fahişəliyə cəlb eləyib ona anasının ziyanını ödətməyə çalışır. Vəziyyətin çıxılmazlığını görən Qızlıq anasından gizli bədənini satmağa məcbur qalır. O buna görə gah Atanı, gah Oğulu günahlandırsa da, onlar bu suçu boyunlarına götürməyib özlərini təmizə çıxarırlar. Əzabkeş Ana hamını birləşdirib bir araya gətirməyə çalışsa da, alınmır. Onları birləşdirəsi ortaq maraq da yoxdur.

Ata rejissora deyir ki, onların içində bulunduqları həyat dramını oynayan hər personajın bir yox, bir neçə üzü var, yalnız bir yöndən yanaşmaqla, bir bucaqdan baxmaqla onları bütöv şəkildə görmək olmaz. Ümumiyyətlə, şəxsiyyətin bütövlüyü haqqında deyilənlər əfsanədən başqa bir şey deyil. Adamlar hər məqamda bir sifətə düşürlər.

***

Qızlığın qınadığı Oğul özünü dramaturji baxımdan yetkin obraz saymır, ona görə də yaxasını qırağa çəkib bu tamaşadan, səhnədən kənarda dinc yaşamaq istəyir. Personajlar bir-birinə hücum çəkir, ağızlaşırlar, Direktor deyir ki, bu hərc-mərcliyin öhdəsindən yalnız Müəllif gələ bilər, onları hansısa dramaturqun üstünə göndərmək istəyir. Ata isə məsləhət görür ki, müəllifliyi Direktor özü boynuna götürsün, bu, heç də çətin olmayacaq, çünki personajlar öz xarakterləriylə onun gözünün qarşısında, əlinin altındadırlar. Müəllifin təxəyyülündə onların taleyi artıq yazılıb, rajissora sadəcə yazılanın üzünü köçürmək qalır.

Direktor razılaşır. Səhnədə madam Paçenin müəssisəsini xatırladan dekorasiya qurulur. Direktor personajlara göstəriş verir ki, başlarına gələni məşq (daha doğrusu, təkrar) eləyib, aktyorlara nəyi necə oynamalı olduqlarını göstərsinlər. Ancaq onlar tamaşaçı qarşısına özləri çıxıb öz rollarını özləri oynamaq istəyirlər. Direktor onları bunun mümkün olmadığına inandırmağa çalışır, hansı personajı hansı aktyorun oynayacağını konkret müəyyənləşdirir. Hələliksə personajlar öz rollarını canlandıracaq, teatr işçiləri onları tamaşaçı qismində izləyəcəklər.

Rejissor birinci səhnəni - madam Paçenin Qızlıqla söhbətini dinləmək istədiyini bildirir. Fəqət madam Paçe personajların arasında yoxdur. Ata rejissoru inandırmağa çalışır ki, əgər səhnəyə düzgün tərtibat verilsə, bu gerçəklik madam Paçeni də çəkib buraya gətirəcək.

Səhnəyə asılqanlar düzüləndən, asılqanlardan şlyapalar asılandan sonra sarı parikli, dolu əndamlı madam Paçe bir əlində siqaret, o biri əlində yelpik doğrudan da peyda olur. Aktyorlar onu görəndə qorxub dağılışırlar. İtalyan dilində ispan ləhcəsiylə danışan madam Paçe Qızlığı başa salır ki, anasının gördüyü iş heç bir şeyə yaramır, əgər Qızlıq onun bundan sonra da onların ailəsinə yardım göstərməyini istəyirsə, özünü qurban verməlidir. Bunu eşidən Ana madam Paçenin üstünə atılır, onun şəhvət alovu kimi qığılcım saçan bədheybət parikini başından götürüb ayaq altına tullayır.

***

Sonra Direktor bu səhnənin ardını oynamağı Ataya təklif eləyir.

Ata Qızlıqla tanış olur, ondan madam Paçenin yanında qulluğa nə vaxt girdiyini soruşur. Ata Qızlığa bəzəkli şlyapa bağışlamaq istəyəndə Qızlıq ona hələ yasdan çıxmadığını söyləyir - atası vur-tut iki ay bundan qabaq dünyadan köçüb. Ata konvertdəki pulu masanın üstünə qoyandan sonra ondan yas paltarını soyunmağı tələb eləyir.

Onların ardınca bu səhnəni aktyorlar da məşq eləyirlər, ancaq onların oyunu çox süni çıxır, orijinala əsla bənzəmir. Personajlar aktyorlara istehzayla gülürlər. Qəzəbli Direktor özünə söz verir ki, gələcəkdə onları məşqlərə buraxmayacaq, ancaq hələlik əhvalatın gerisini oynamağa imkan yaradır.

Rejissor iki personajın dialoqundan yas paltarını soyunmaqla bağlı hissəni çıxarmağı təklif eləyir, çünki bu, tamaşaçıları hiddətləndirə bilər. Qızlıq bu təklifi etirazla qarşılayır: axı söhbət məhz belə olub. Direktorsa deyir ki, həyatda olanların səhnədə göstərilməsi yalnız müəyyən həddə qədər mümkündür.

Qızlıq Atanı qucaqlayır, bu vaxt Ana qəfil içəri girib onları aralayır, üzünü Ataya tutub fəryad qoparır: “Alçaq, bu mənim qızımdır axı!” Direktor da, aktyorlar da ağır gərginlik altındadırlar, personajlar isə əmindirlər ki, hər şeyi olduğu kimi göstərmək lazımdır.

F.Uğurlu

Ardı növbəti sayımızda…

Paylaş:
Baxılıb: 254 dəfə

Xəbər lenti

Hamısına bax

Xəbər lenti

Dünya

Xəbər lenti

Ədəbiyyat

Siyasət

Makronun yalanı...

20 İyul 10:50

Xarici siyasət

İqtisadiyyat

Arxiv
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31