Rəqəmlərin görünməyən gücü...

Bakı:

19 °C

94 %

11 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Sosial / Rəqəmlərin görünməyən gücü...

Rəqəmlərin görünməyən gücü...

20.10.2026 [08:36]

Statistika inkişafın etibarlı göstəricisi sayılır

Bəzən adi bir rəqəm uzun izahlardan daha çox məna ifadə edə bilər. Əhalinin sayı, qiymətlərin dəyişməsi, doğulan uşaqların statistikası, insanların orta ömür uzunluğu və ya təhsil səviyyəsi... İlk baxışda quru göstəricilər təsiri bağışlayan bu rəqəmlər əslində cəmiyyətin yaddaşı, bu günü və gələcəyinə açılan pəncərədir. Məhz buna görə statistika yalnız hesablamalar toplusu deyil, dünyanı anlamağın etibarlı vasitələrindən biridir.

Yeri gəlmişkən, bu gün Ümumdünya Statistika Günüdür. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) təşəbbüsü ilə təsis edilən bu beynəlxalq gün ilk dəfə 2010-cu ildə qeyd olunub. 2015-ci ildə BMT Baş Assambleyası onun hər beş ildən bir keçirilməsi barədə qərar qəbul edib. Bu günün əsas məqsədi statistik məlumatların keyfiyyətinə, etibarlılığına, şəffaflığına və onların ictimai qərarların qəbulunda roluna diqqət çəkməkdir. Çünki rəqəmlərin arxasında insanların gündəlik həyatı, ölkələrin inkişaf səviyyəsi, iqtisadi dəyişikliklər və gələcəyə dair gözləntilər dayanır.

Statistikanın əhəmiyyəti yalnız mütəxəssislərin, iqtisadçıların və tədqiqatçıların fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. O, dövlət idarəçiliyindən biznesə, təhsildən səhiyyəyə, kənd təsərrüfatından ekologiyaya qədər həyatın, demək olar ki, bütün sahələrinə nüfuz edir.

Rəqəmlər olmasaydı, dünya necə görünərdi?

Təsəvvür edək ki, bir ölkədə əhalinin nə qədər artdığını, hansı bölgələrdə məktəbə daha çox ehtiyac olduğunu, ərzaq qiymətlərinin necə dəyişdiyini və işsizliyin hansı səviyyədə olduğunu bilmirik. Belə şəraitdə düzgün qərar vermək nə dərəcədə mümkün olardı?

Statistika məhz bu suallara cavab tapmağa kömək edir. Əhali göstəriciləri yeni yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılmasına, əmək bazarı ilə bağlı məlumatlar məşğulluq siyasətinin formalaşdırılmasına, kənd təsərrüfatı statistikası isə ərzaq təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsinə imkan yaradır. Məsələn, məktəb yaşlı uşaqların sayının artması gələcəkdə əlavə sinif otaqlarına, müəllimlərə və tədris resurslarına ehtiyac yarana biləcəyini göstərir. Əhalinin yaş strukturundakı dəyişikliklər isə səhiyyə xidmətlərinin və sosial müdafiə tədbirlərinin planlaşdırılması üçün mühüm siqnaldır. Beləliklə, statistika təkcə baş verənləri qeydə almır, həm də gələcək ehtiyacları vaxtında görməyə imkan verir.

Rəqəmlər həmişə həqiqəti deyir?

Statistik məlumatların ən maraqlı tərəflərindən biri onların düzgün şərhə ehtiyac duymasıdır. Çünki rəqəmlər öz-özlüyündə çox şey ifadə etsə də, onların mənası müqayisə və kontekst vasitəsilə aydınlaşır. Məsələn, bir müəssisədə əmək haqlarının orta göstəricisinin yüksəlməsi bütün işçilərin gəlirlərinin eyni dərəcədə artması demək deyil. Yüksək maaş alan azsaylı şəxslər də orta göstəriciyə ciddi təsir göstərə bilər. Eyni qaydada, ölkədə ümumi gəlirlərin artması hər bir ailənin maddi vəziyyətinin yaxşılaşdığını avtomatik olaraq sübut etmir.

Bu səbəbdən statistik göstəriciləri təhlil edərkən yalnız bir rəqəmə deyil, onun necə hesablandığına, hansı dövrü əhatə etdiyinə, hansı qrupları müqayisə etdiyinə və başqa göstəricilərlə necə əlaqələndiyinə də diqqət yetirmək lazımdır. Statistik savadlılıq da məhz buradan başlayır: rəqəmi görməkdən əlavə, onun nə dediyini və nələri demədiyini anlamaq.

Rəqəmlərin arxasında insan taleləri dayanır

Statistika bəzən soyuq və emosiyasız görünür. Cədvəllər, faizlər, diaqramlar və hesabatlar arasında insan amilini görmək çətin ola bilər. Halbuki hər göstəricinin arxasında real həyat dayanır. Doğum səviyyəsi ailələrin gələcəklə bağlı gözləntilərindən, miqrasiya göstəriciləri insanların yeni imkanlar axtarışından, məşğulluq məlumatları isə minlərlə insanın əmək fəaliyyəti və yaşayış şəraitindən xəbər verə bilər. Səhiyyə statistikası xəstəliklərin yayılmasını və tibbi xidmətlərə ehtiyacı müəyyənləşdirməyə, təhsil göstəriciləri isə cəmiyyətin bilik və bacarıq potensialını qiymətləndirməyə kömək edir.

Bu baxımdan, statistikanın əsas dəyəri insanları rəqəmlərə çevirməkdə deyil, insanların ehtiyaclarını daha yaxşı anlamağa imkan yaratmağındadır. Düzgün toplanmış məlumatlar problemlərin miqyasını üzə çıxarır, diqqətin daha çox ehtiyac olan sahələrə yönəldilməsinə şərait yaradır.

Rəqəmsal əsrdə statistikanın yeni üfüqləri

Bu gün dünya əvvəlki dövrlərlə müqayisədə misilsiz həcmdə məlumat istehsal edir. Elektron ticarət, mobil rabitə, rəqəmsal ödənişlər, peyk müşahidələri və müxtəlif elektron sistemlər iqtisadi və sosial proseslər haqqında geniş informasiya imkanları yaradır. Müasir texnologiyalar məlumatların daha sürətli emalına, dəyişikliklərin vaxtında aşkarlanmasına və mürəkkəb proseslərin təhlilinə kömək edir. Süni intellekt texnologiyaları da statistik araşdırmalar üçün yeni imkanlar açır.

Lakin məlumatın çoxluğu onun avtomatik olaraq etibarlı olması demək deyil. Yanlış, natamam və ya qərəzli məlumatlar əsasında aparılan təhlil yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər. Bundan başqa, şəxsi məlumatların qorunması, məxfiliyin təmin edilməsi və məlumatların təhlükəsiz saxlanılması müasir statistikanın əsas məsuliyyət istiqamətlərindəndir.

Deməli, rəqəmsal dövrdə statistikanın gələcəyi yalnız daha çox məlumat toplamaqdan deyil, həmin məlumatları elmi əsaslarla yoxlamaq, düzgün təhlil etmək və məsuliyyətlə istifadə etməkdən asılıdır.

Azərbaycan üçün statistikanın əhəmiyyəti

Ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafının qiymətləndirilməsində statistik məlumatlar mühüm yer tutur. Əhalinin demoqrafik göstəriciləri, sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalı, xarici ticarət, investisiyalar, məşğulluq və əhalinin gəlirləri ölkədə baş verən dəyişikliklərin təhlili üçün əsas informasiya mənbələrindəndir.

Bu məlumatlar iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində mövcud vəziyyəti qiymətləndirməyə, regionların inkişaf xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməyə və sosial proqramların nəticələrini izləməyə imkan verir. Xüsusilə, regionlar üzrə müqayisəli göstəricilər inkişaf imkanlarının və ehtiyacların daha dəqiq müəyyən edilməsinə kömək edir.

Statistik məlumatların ictimaiyyət üçün əlçatan olması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Jurnalistlər, tədqiqatçılar, sahibkarlar, tələbələr və vətəndaşlar rəsmi göstəricilərdən istifadə etməklə müxtəlif prosesləri daha dərindən araşdıra bilirlər. Bu isə məlumatlı cəmiyyətin formalaşmasına və ictimai müzakirələrin faktlara əsaslanmasına mühüm töhfə verir.

Yeganə BAYRAMOVA

Paylaş:

Baxılıb: 15 dəfə

Xəbər lenti

Hamısına bax