Lula və Bolsonaro ailəsi arasında siyasi mübarizənin arxa planı

Braziliyada birinci turu 4 oktyabr 2026-cı ildə keçirilmiş prezident seçkiləri yalnız Latın Amerikasının ən böyük ölkəsində hakimiyyət uğrunda növbəti siyasi yarış kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu seçki Braziliyanın daxili siyasi kursu ilə yanaşı, ölkənin ABŞ və Çinlə münasibətlərinə, BRICS-dəki mövqeyinə, Qlobal Cənub siyasətinə və Latın Amerikasında dəyişən siyasi balanslara təsir göstərə biləcək hadisə kimi diqqət çəkir. Seçki meydanında hazırkı prezident Luiz İnasio Lula da Silva ilə keçmiş prezident Jair Bolsonaronun oğlu senator Flavio Bolsonaro qarşı-qarşıya gəlib. Lakin seçki kampaniyasının son günlərində ortaya çıxan hadisələr göstərdi ki, əsl mübarizə iki namizədin siyasi proqramlarından daha geniş məzmun daşıyır.

Braziliyanın Ali Seçki Məhkəməsinin məlumatına görə, 4 oktyabr seçkilərində 158,7 milyondan çox seçici səsvermə hüququna malikdir. Prezidentlə yanaşı, 513 Deputatlar Palatası mandatı, Senatın 81 yerindən 54-ü, eləcə də qubernatorlar və yerli qanunverici orqanların üzvləri seçilir. Xaricdə yaşayan braziliyalılar isə prezident seçkisində səs verirlər. Yeni prezidentin qarşısında qanunvericilik, büdcə və institusional təyinatlarla bağlı geniş siyasi gündəm dayanır və bu məsələlərdə Konqresin mövqeyi mühüm rol oynayır.

Seçki ərəfəsindəki sorğular Lula ilə Bolsonaro arasında çox gərgin rəqabət olduğunu göstərirdi. “Reuters”in oktyabrın birinə olan məlumatına görə, mümkün ikinci tur ssenarisində Lula 48 faiz, Flavio Bolsonaro isə 45 faiz dəstək alırdı. Bu rəqəmlər seçkinin nəticəsini proqnozlaşdırmır, yalnız sorğunun keçirildiyi dövrdə ictimai rəyin vəziyyətini göstərir. “Reuters”in seçki günü yayımladığı materialda isə birinci turdan sonra ikinci turun keçirilməsi ehtimalının yüksək olduğu bildirilirdi. Agentlik kampaniyanın son mərhələsinin iqtisadi narahatlıqlar, korrupsiya qalmaqalları və xarici müdaxilə iddiaları ilə müşayiət olunduğunu qeyd edir. Braziliya seçkilərinin əsas siyasi intriqası isə Jair Bolsonaro seçkidə iştirak etmədiyi halda onun adının siyasi mübarizənin mərkəzində qalmasıdır. Keçmiş prezident 2022-ci il seçkilərində Lula qarşısında məğlubiyyətdən sonra seçkinin nəticəsini dəyişdirməyə yönəlmiş fəaliyyətlərlə bağlı məhkum edilib və ev dustaqlığı rejimində saxlanır. Flavio Bolsonaro isə atasının siyasi hərəkatını davam etdirən əsas namizəd kimi seçkiyə qatılıb. “Reuters” onun seçki kampaniyasının son günlərində atasının şəklini daşıdığını və Bolsonaro siyasi irsini açıq şəkildə önə çıxardığını yazır. Beləliklə, seçkinin əsas sualı “Lula, yoxsa Flavio?” olsa da, daha dərin sual başqadır: Bolsonaro ailəsinin yaratdığı siyasi hərəkat Jair Bolsonarodan sonra da Braziliyanın əsas siyasi qüvvələrindən biri kimi qala biləcəkmi?

Bu məsələdə siyasi ailə faktoru xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Flavio Bolsonaro atasının seçici bazasını qorumağa çalışır. Bolsonaro ailəsinin digər üzvləri də siyasi prosesdə müxtəlif formalarda iştirak edirlər. Bu, Braziliyada sağ siyasi hərəkatın yalnız bir namizədin kampaniyasına bağlı olmadığını göstərən mühüm amildir. Lakin seçki gündəmini yalnız Bolsonaro soyadı müəyyənləşdirmir. Son həftələrdə Braziliyanın siyasi sistemini sarsıdan Banco Master qalmaqalı kampaniyanın ən ciddi mövzularından birinə çevrilib. “Reuters”in 4 oktyabr tarixli məlumatına görə, bankın keçmiş rəhbəri Daniel Vorcaro milyardlarla dollar həcmində saxtakarlıq sxemi ilə bağlı həbs olunub. Araşdırma onun Braziliyanın siyasi və institusional dairələri ilə əlaqələrini də əhatə edir. Flavio Bolsonaro da bu araşdırma çərçivəsində Federal Polisin diqqətindədir. Senator hər hansı qanun pozuntusunu rədd edir, lakin Vorcarodan atasının həyatı haqqında film çəkilməsi üçün milyonlarla dollar vəsait topladığını təsdiqləyib.

Qalmaqalın daha mürəkkəb tərəfi onun Braziliya Ali Məhkəməsinə qədər uzanmasıdır. “Reuters” Banco Master işi çərçivəsində bank rəhbərinin Ali Məhkəmənin hakimi Alexandre de Moraes ilə əlaqələrinin də araşdırıldığını bildirir. Moraes isə ona qarşı irəli sürülən iddiaların siyasi motiv daşıdığını deyib. Beləliklə, seçki kampaniyasının son mərhələsində korrupsiya mövzusu yalnız siyasi partiyaların qarşılıqlı ittihamlarından ibarət qalmayıb. Məsələ dövlət, biznes və məhkəmə hakimiyyəti arasındakı münasibətlərə qədər genişlənib. Bu isə seçkidən sonra yeni hökumətin qarşısında institusional etimad məsələsinin də dayanacağını göstərir.

Daha bir diqqətçəkən məsələ xarici müdaxilə iddialarıdır. “Reuters” sentyabrın sonunda yazıb ki, Braziliyanın kəşfiyyat xidməti Fransa və Almaniyadan olan nümayəndə heyətinə ABŞ və Rusiya tərəfindən mümkün seçki müdaxiləsi barədə məlumat verib. ABŞ belə müdaxilə iddialarını rədd edib, Rusiya ilə bağlı da oxşar ittihamlar Moskva tərəfindən əvvəllər rədd olunub. Braziliya Federal Polisi isə seçkiyə mümkün xarici müdaxilə ilə bağlı ilkin araşdırma aparmağa başlayıb. Bu fakt Braziliya seçkilərini daxili siyasi hadisədən daha geniş beynəlxalq məsələyə çevirir, çünki burada artıq yalnız Braziliyanın siyasi gələcəyi yox, ABŞ-ın Latın Amerikasındakı təsiri, Çinlə münasibətlər, Rusiyanın mümkün informasiya fəaliyyəti və seçki proseslərinin rəqəmsal təhlükəsizliyi də müzakirəyə daxil olur. “Reuters” Braziliyanın seçki təhlükəsizliyi üzrə rəsmilərinin dilindən kiberhücumların və fişinq cəhdlərinin əvvəlki illə müqayisədə ciddi artdığını da yazıb. Bu fakt müasir seçkilərin yalnız seçki məntəqələrində baş vermədiyini göstərir. İnformasiya məkanı, sosial şəbəkələr, kiber təhlükəsizlik və rəqəmsal platformalar da siyasi mübarizənin mühüm hissəsinə çevrilib.

Seçkinin digər böyük cəbhəsi iqtisadiyyatdır. Braziliyanın dövlət borcunun ÜDM-in 82 faizindən yuxarı qalxması, iqtisadi artım proqnozlarının aşağı salınması, ailələrin borclanması və yaşayış xərclərinin artması növbəti prezidentin qarşısında ciddi maliyyə və sosial siyasət dilemması yaradır. “Reuters”in seçki günü yaydığı məlumata görə, hökumət 2026-cı il üçün iqtisadi artım proqnozunu 2 faiz, 2027-ci il üçün isə 2,3 faiz səviyyəsində müəyyənləşdirib. Lula sosial proqramların genişləndirilməsi və aztəminatlı ailələrin müdafiəsi proqramı ilə çıxış edir. Flavio Bolsonaro isə dövlət xərclərinin azaldılması, borclanmanın məhdudlaşdırılması və yaşayış xərclərinin aşağı salınmasını ön plana çəkir. Bu fərq Braziliya seçkisində klassik solçu-sağçı iqtisadi yanaşmanın əsas xəttini formalaşdırır.

Lakin Braziliyada iqtisadi siyasətin istiqamətini yalnız prezident müəyyənləşdirməyəcək. Ölkənin Konqresi son illər siyasi qərarvermədə daha böyük çəki qazanıb. 4 oktyabrda seçki prezidentlə yanaşı Deputatlar Palatasının 513 mandatı və Senatın üçdə ikisi uğrunda keçirilib. Bu səbəbdən Konqresdə hansı siyasi qüvvələrin daha böyük mandat əldə edəcəyi yeni prezidentin proqramını həyata keçirmək imkanlarına birbaşa təsir göstərəcək. Burada seçkinin başqa bir mühüm nəticəsi ortaya çıxır: Braziliyada dəyişiklik yalnız prezident sarayında baş verməyə bilər. Konqresin tərkibinin dəyişməsi siyasi qərarların qəbuluna, büdcəyə, məhkəmə hakimiyyəti ilə münasibətlərə və iqtisadi islahatların taleyinə təsir göstərə bilər. Dünyanın Braziliya seçkilərinə marağının əsas səbəblərindən biri də məhz budur. Braziliya Latın Amerikasının ən böyük iqtisadiyyatıdır, böyük kənd təsərrüfatı və enerji potensialına malikdir, Çin və ABŞ-la geniş iqtisadi əlaqələr qurub, BRICS-in əsas üzvlərindən biridir. Buna görə Braziliyanın xarici siyasətindəki dəyişikliklər Cənubi Amerika çərçivəsindən qırağa çıxır.

Lula hakimiyyəti dövründə Braziliya BRICS-i Qlobal Cənubun daha böyük siyasi və iqtisadi çəkisinin formalaşdığı platformalardan biri kimi təqdim edib. Braziliya-Çin münasibətləri də bu dövrdə genişlənib. Flavio Bolsonaro isə ABŞ-la münasibətə daha böyük siyasi əhəmiyyət verən Bolsonaro xəttini davam etdirir. Lakin burada iqtisadi reallıq siyasi ideologiyadan daha güclü amilə çevrilə bilər. Çin Braziliya üçün böyük ticarət tərəfdaşıdır, Braziliyanın kənd təsərrüfatı və xammal ixracının əhəmiyyətli hissəsi Çin bazarı ilə bağlıdır. Buna görə Flavio Bolsonaro hakimiyyətə gəlsə belə, Braziliyanın Çinlə iqtisadi əlaqələrinin bir anda arxa plana keçməsi real iqtisadi maraqlarla ziddiyyət yarada bilər. Əksinə, Lula hakimiyyətinin davamı da Braziliyanın ABŞ-la münasibətlərdən uzaqlaşması anlamına gəlmir. Braziliyanın iqtisadi miqyası və beynəlxalq mövqeyi onu hər iki böyük güclə işləməyə məcbur edən amillər yaradır. Məhz buna görə Braziliya seçkilərinin dünyaya verəcəyi əsas mesajlardan biri “ABŞ, yoxsa Çin?” sualının özündən daha mürəkkəbdir. Əsas məsələ Braziliyanın iki böyük güc arasında strateji manevr imkanlarını necə qoruyacağıdır. Bu məqam Azərbaycan üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanla Braziliya arasında diplomatik münasibətlər 21 oktyabr 1993-cü ildə qurulub. 2012-ci ildə Azərbaycanın Braziliyada, 2013-cü ildə isə Braziliyanın Azərbaycanda səfirliyi fəaliyyətə başlayıb. İki ölkə arasında parlament diplomatiyası da inkişaf edib, Braziliya Milli Konqresinin hər iki palatasında Azərbaycanla dostluq qrupu fəaliyyət göstərir. Azərbaycan üçün Braziliya seçkilərində ilk maraq doğuran məsələ BRICS-dir. Braziliya BRICS-in qurucu üzvlərindən biridir, Azərbaycan isə təşkilatla əməkdaşlıq edən tərəfdaş ölkə statusuna malikdir. Buna görə Braziliyanın BRICS daxilində gələcək mövqeyi Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatik əlaqələri baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanla Braziliya arasında BRICS çərçivəsində dialoq artıq mövcuddur. 23 oktyabr 2024-cü ildə Azərbaycan xarici işlər naziri Kazanda keçirilən BRICS Zirvəsi çərçivəsində Braziliyanın xarici işlər naziri Mauro Vieira ilə görüşüb. Tərəflər ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıqla yanaşı, COP29-a hazırlıq məsələlərini də müzakirə ediblər. Bu fakt Azərbaycanın Braziliya seçkilərinə niyə diqqət yetirməli olduğunu aydın göstərir.

Söhbət yalnız ikitərəfli münasibətlərdən getmir. Braziliya Azərbaycanın BRICS və Qlobal Cənub çərçivəsində diplomatik tərəfdaşlarından biridir. İkinci məsələ iqtisadi əməkdaşlıqdır. Azərbaycan XİN-in məlumatına görə, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi son illərdə əhəmiyyətli dəyişikliklər göstərib, əməkdaşlığın əsas istiqamətləri enerji, kənd təsərrüfatı, investisiya, yüksək texnologiyalar, turizm və digər sahələri əhatə edir. Azərbaycan üçün burada daha böyük potensial görünür. Braziliya nəhəng kənd təsərrüfatı istehsalçısıdır, Azərbaycan isə Cənubi Qafqazda logistika, enerji və tranzit imkanlarını inkişaf etdirir. İki ölkənin iqtisadi strukturları müəyyən sahələrdə bir-birini tamamlayan imkanlar yarada bilər.

Üçüncü istiqamət iqlim diplomatiyasıdır. Azərbaycanın COP29 sədrliyi, Braziliyanın isə qlobal iqlim gündəliyindəki çəkisi iki ölkənin əməkdaşlığını daha da əhəmiyyətli edir. Braziliyanın Amazon meşələri, bərpa olunan enerji, kənd təsərrüfatı və karbon bazarları üzrə təcrübəsi qlobal iqlim siyasətində xüsusi yer tutur. Azərbaycan üçün isə COP29-dan sonra iqlim diplomatiyasının davamlılığının təmin olunması mühüm istiqamətlərdən biridir. Azərbaycan-Braziliya münasibətlərinin siyasi əsasının kifayət qədər möhkəm olması da ayrıca qeyd edilməlidir. Azərbaycan XİN iki ölkə arasında 30 ildən artıq sürən diplomatik əlaqələr dövründə siyasi dialoqun, parlamentlərarası münasibətlərin və çoxtərəfli əməkdaşlığın inkişaf etdiyini bildirir. Bu səbəbdən Bakının qarşısında başlıca sual “Lula, yoxsa Bolsonaro?” dilemması şəklində durmur. Azərbaycanı daha çox başqa suallar maraqlandırır: Braziliya BRICS daxilində hansı siyasi xətti davam etdirəcək? ABŞ-Çin rəqabəti fonunda Braziliyanın manevr imkanları necə dəyişəcək? Qlobal Cənubun çoxtərəfli platformalarında Braziliya hansı mövqeni tutacaq? Azərbaycan-Braziliya iqtisadi və siyasi əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaranacaqmı? COP və iqlim diplomatiyası sahəsində əməkdaşlıq hansı istiqamətdə inkişaf edəcək?

Bu sualların cavabı təkcə Braziliyanın yeni prezidentinin kimliyindən asılı olmayacaq. Konqresin yeni tərkibi, iqtisadi vəziyyət, məhkəmə hakimiyyəti ilə siyasi hakimiyyət arasındakı münasibətlər və Braziliyanın beynəlxalq sistemdə özünə seçəcəyi mövqe də nəticəyə təsir göstərəcək.

Seçki kampaniyasının son günlərində baş verənlər bir məqamı xüsusilə aydın göstərdi: Braziliya artıq yalnız daxili siyasi qütbləşmə ilə mübarizə aparan ölkə kimi görünmür. Ölkənin seçkiləri ABŞ-Çin rəqabətinin, BRICS-in gələcəyinin, Qlobal Cənubun siyasi çəkisinin və Latın Amerikasında sağ-sol balansının mühüm göstəricilərindən birinə çevrilib. Əgər Lula siyasi xəttini davam etdirərsə, Braziliyanın BRICS, Qlobal Cənub və Çinlə əlaqələrdəki mövcud istiqamətinin qorunması məsələsi önə çıxacaq. Flavio Bolsonaro hakimiyyətə gələrsə, ABŞ-la münasibətlərdə yeni siyasi ton və Bolsonaro ailəsinin xarici siyasət xəttinin yenidən gündəmə gəlməsi mümkün olacaq. Lakin hər iki halda Braziliyanın iqtisadi reallıqları (Çinlə ticarət, ABŞ bazarı, kənd təsərrüfatı ixracı, enerji və xammal sektoru) xarici siyasətdə sərt dönüş imkanlarını müəyyən qədər məhdudlaşdıracaq. Azərbaycan baxımından isə əsas məsələ bu dəyişiklikləri əvvəlcədən düzgün oxumaqdır. Braziliya uzaq coğrafiyada yerləşsə də, onun BRICS daxilindəki mövqeyi, Qlobal Cənubdakı diplomatik çəkisi, iqlim siyasəti və ABŞ-Çin münasibətlərində tutduğu xətt Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasına toxunan məsələlərdir.

Beləliklə, Braziliya seçkilərinin əsl geosiyasi əhəmiyyəti yalnız prezident seçkisinin nəticəsində görünməyəcək. Əsas dəyişiklik Braziliyanın daxildə hansı siyasi modelə, xaricdə isə hansı beynəlxalq mövqeyə üstünlük verməsində üzə çıxacaq. 4 oktyabr seçkiləri bunun ilk mərhələsi oldu. Seçkinin birinci turunun nəticəsinə görə, sağçı namizəd Flavio Bolsonaro səslərin 47 faizini, solçu namizəd, hazırkı prezident Luiz İnasio Lula da Silva isə 45 faizini qazanıb. İkinci turun keçiriləcəyi 25 oktyabr Braziliyanın siyasi gələcəyi üçün növbəti mühüm tarixə çevriləcək. Lakin nəticədən asılı olmayaraq artıq bir həqiqət aydındır: Braziliya seçkiləri Braziliyanın özündən daha böyük siyasi məna daşıyır. Bu seçki Vaşinqtonda, Pekində, BRICS ölkələrində və Qlobal Cənubun digər paytaxtlarında diqqətlə izlənir. Braziliyanın qarşısında iki siyasi ad, dünyanın qarşısında isə daha böyük bir sual dayanır: Latın Amerikasının ən böyük dövləti dəyişən dünya nizamında hansı mövqeni seçəcək?..

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert