Avropada güc balansını dəyişən tarixi dönüş və onun müasir dərsləri

Böyük dövlətlərin tarixində elə məqamlar var ki, onların nəticələri yalnız bir müharibənin və ya müəyyən siyasi dövrün çərçivəsində qalmır. Belə hadisələr sonrakı onilliklər ərzində beynəlxalq münasibətlərin mahiyyətinə, dövlətlərin təhlükəsizlik anlayışına, diplomatik seçimlərinə və hətta yeni siyasi xəritələrin formalaşmasına təsir göstərir. XX əsrin əvvəllərində Avropada meydana çıxan Antanta sistemi də belə tarixi hadisələrdən biri hesab olunur. Onun yaranması təsadüfi diplomatik yaxınlaşmanın nəticəsi kimi meydana çıxmadı. Bu proses uzun müddət davam edən rəqabətlərin, təhlükəsizlik narahatlıqlarının, imperiyalararası maraq toqquşmalarının və dəyişən güc nisbətinin məntiqi nəticəsi kimi formalaşdı. XIX əsrin sonlarında Avropada dövlətlər arasında yeni ittifaqlar yaranmağa başladı. Almaniyanın Rusiya ilə əvvəlki siyasi yaxınlığının zəifləməsi və onun Avstriya-Macarıstan və İtaliya ilə müttəfiq münasibətlər qurması Fransa ilə Rusiyanı bir-birinə daha da yaxınlaşdırdı.

Antantanın tarixini anlamaq üçün ilk növbədə XIX əsrin ikinci yarısının Avropasına nəzər salmaq lazımdır. 1871-ci ildə Almaniya imperiyasının yaradılması Avropada qüvvələr nisbətini ciddi şəkildə dəyişdirdi. Fransa 1870-1871-ci illər müharibəsində Prussiyaya məğlub olmuş, Elzas və Lotaringiyanı itirmiş, Almaniya isə qısa müddət ərzində qitənin ən mühüm siyasi və hərbi güclərindən birinə çevrilmişdi. Otto fon Bismarkın diplomatik sistemi əsasən Fransanı təcrid vəziyyətində saxlamaq və Almaniyanın eyni vaxtda bir neçə cəbhədə qarşıdurmaya sürüklənməsinin qarşısını almaq məqsədi güdürdü. Lakin 1890-cı ildə Bismarkın istefasından sonra Avropanın diplomatik mənzərəsi tədricən dəyişməyə başladı. Almaniyanın Rusiya ilə münasibətlərinin əvvəlki səviyyədə saxlanmaması Fransa üçün əlverişli imkan yaratdı. Fransa öz təhlükəsizliyini təmin etmək və Almaniyanın artan gücünə qarşı diplomatik dayaqlar formalaşdırmaq üçün Rusiya ilə yaxınlaşmağa başladı. 1890-cı illərin əvvəllərində başlanan bu proses 1892-ci il hərbi konvensiyası və sonrakı razılaşmalarla möhkəmləndirildi. Fransa-Rusiya ittifaqı 1890-cı illərin ortalarına doğru Avropadakı yeni güc sisteminin mühüm dayaqlarından birinə çevrildi.

Bu mərhələdə başqa bir mühüm dəyişiklik Böyük Britaniyanın xarici siyasətində baş verdi. Uzun müddət Avropa qitəsində formalaşmış bloklardan məsafə saxlayan London XX əsrin əvvəllərində öncəki diplomatik xəttin yeni şəraitdə təhlükəsizliyi yetərincə təmin etmədiyini gördü. Almaniyanın iqtisadi və hərbi yüksəlişi, xüsusilə dəniz qüvvələrinin sürətlə genişləndirilməsi Böyük Britaniyanın strateji hesablamalarına təsir göstərdi. London əvvəlki rəqibləri ilə münasibətləri yenidən nəzərdən keçirməyə başladı. Bu dönüşün mühüm mərhələsi 8 aprel 1904-cü ildə Fransa ilə Böyük Britaniya arasında imzalanmış Entente Cordiale - “Səmimi razılaşma” oldu. Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, iki ölkə uzun müddət rəqabət aparmışdı. Onların müstəmləkə maraqları xüsusilə Misir və Mərakeş məsələlərində toqquşurdu. 1904-cü il razılaşması həmin ziddiyyətlərin bir hissəsini diplomatik yolla tənzimlədi. Fransa Mərakeş məsələsində daha geniş fəaliyyət imkanı qazanır, Böyük Britaniyanın Misirdəki mövqeyi qəbul edilirdi. Beləliklə, əvvəlki rəqabətin müəyyən hissəsi qarşılıqlı strateji anlaşma ilə əvəzləndi.

Növbəti mərhələ Rusiya ilə Böyük Britaniya arasında münasibətlərin normallaşdırılması oldu. Bu iki imperiya uzun müddət Mərkəzi Asiyada təsir uğrunda rəqabət aparmışdı. Tarixə “Böyük oyun” adıyla düşmüş bu rəqabət İran, Əfqanıstan, Tibet və Hindistan ətrafındakı geosiyasi maraqlarla bağlı idi. 31 avqust 1907-ci ildə Sankt-Peterburqda imzalanan İngiltərə-Rusiya konvensiyası tərəflərin həmin regionlardakı mübahisəli məsələlərini müəyyən çərçivədə nizama saldı. Bu razılaşma Fransa-Rusiya ittifaqı və 1904-cü il İngiltərə-Fransa yaxınlaşması ilə birlikdə üç böyük dövlət arasında yeni diplomatik konfiqurasiyanın tamamlanmasına gətirdi. Beləliklə, 1890-cı illərdə Fransa-Rusiya ittifaqı, 1904-cü ildə Entente Cordiale və 1907-ci ildə İngiltərə-Rusiya razılaşması Antantanın formalaşmasının əsas mərhələlərini təşkil etdi. Tarixi ədəbiyyatda Üçlər Antantası adlandırılan bu siyasi sistem Fransa, Böyük Britaniya və Rusiya ətrafında formalaşdı. Burada bir mühüm məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: Antanta başlanğıcda vahid, bütün tərəflər üçün eyni hüquqi öhdəliklər yaradan klassik hərbi müqavilə formasında meydana gəlməmişdi, onun ayrı-ayrı hissələrinin xarakteri və öhdəlik səviyyəsi fərqli idi. 1907-ci ildən etibarən isə bu üç dövlət arasında siyasi-strateji yaxınlaşma artıq Avropanın əsas güc balansının mühüm elementinə çevrildi.

Prosesin qarşı tərəfində isə 1882-ci ildə Almaniya, Avstriya-Macarıstan və İtaliya arasında formalaşmış Üçlər İttifaqı dayanırdı. Beləliklə, XX əsrin əvvəllərində Avropa tədricən iki böyük siyasi-strateji qütb ətrafında qruplaşmağa başladı. “Oxford University Press”in Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcına dair tarixi icmalında da 1882-ci il Üçlər İttifaqı ilə 1907-ci il Üçlər Antantası arasındakı qarşıdurmanın 1914-cü ildə Balkanlarda başlanan böhranın genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsində mühüm rol oynadığı göstərilir. Burada tarixdən çıxarılan ilk mühüm nəticə meydana gəlir: dövlətlər beynəlxalq münasibətlərdə yalnız dostluq hisslərinə əsaslanmaqla ittifaq yaratmır; ittifaqların arxasında təhlükəsizlik hesablamaları, iqtisadi maraqlar, geosiyasi mövqelər, potensial rəqibin gücü və gələcək risklərin qiymətləndirilməsi dayanır. Fransa ilə Böyük Britaniya arasında uzunmüddətli rəqabətin bir neçə il ərzində strateji yaxınlaşmaya çevrilməsi məhz bunu göstərir. Dünənki rəqiblər yeni şəraitdə ortaq maraqların daha böyük əhəmiyyət daşıdığını görəndə münasibətlərini yenidən qura bilirlər.

Antantanın Avropaya verdiyi ən mühüm nəticələrdən biri güc balansının yenidən formalaşması oldu. XX əsrin əvvəllərində artıq heç bir böyük dövlət öz təhlükəsizliyini yalnız milli resurslarla təmin etməyə tam arxayın ola bilmirdi. Diplomatik tərəfdaşlıq, hərbi planlaşdırma, iqtisadi əlaqələr və qarşılıqlı siyasi dəstək dövlətlərin təhlükəsizlik strategiyalarının mühüm elementlərinə çevrilirdi. ABŞ Konqres Kitabxanasının Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Avropa koalisiyalarına dair tarixi materialında da ittifaqların müasir Avropa dövlət sistemində güc balansının qorunması üçün əsas vasitələrdən birinə çevrildiyi vurğulanır. Lakin tarix Antantanın yalnız müsbət nəticələrini göstərmir; əksinə, onun ən mühüm dərslərindən biri ondan ibarətdir ki, güc balansı üçün yaradılmış ittifaqlar bəzən böhranın qarşısını almaq əvəzinə, onun miqyasını böyüdür. 1914-cü ildə Sarayevoda Avstriya-Macarıstan taxt-tacının varisi Frans Ferdinandın öldürülməsi lokal Balkan böhranı kimi başlasa da, ittifaqlar sistemi hadisələrin sürətlə genişlənməsinə şərait yaratdı. Rusiya, Fransa, Böyük Britaniya, Almaniya və Avstriya-Macarıstan arasındakı qarşılıqlı öhdəliklər və səfərbərlik mexanizmləri nəticədə Avropa böhranını dünya müharibəsinə çevirdi.

Birinci Dünya müharibəsinin nəticələri isə Avropanın əvvəlki siyasi xəritəsini kökündən dəyişdirdi. Müharibə və onun yaratdığı siyasi sarsıntılar nəticəsində Avstriya-Macarıstan, Almaniya, Osmanlı və Rusiya imperiyalarının süqutu baş verdi. Şərqi və Mərkəzi Avropada yeni dövlətlər meydana çıxdı. Polşa yenidən dövlətçiliyini bərpa etdi, Finlandiya, Estoniya, Latviya və Litva müstəqil dövlət kimi beynəlxalq sistemdə yer aldı. Çexoslovakiya və Yuqoslaviya kimi yeni siyasi qurumlar yarandı. Beləliklə, bir neçə il əvvəl böyük imperiyaların siyasi maraqlarının üstünlük təşkil etdiyi coğrafiyada milli dövlətlər sistemi güclənməyə başladı. Antantanın tarixdəki izi məhz burada daha aydın görünür. Onun siyasi məqsədləri ilə müharibədən sonra meydana gələn nəticələr arasında birbaşa və sadə xətt çəkmək mümkün olsa da, hadisələrin sonrakı inkişafı daha mürəkkəb mənzərə yaradır. Birinci Dünya müharibəsi imperiya sisteminin dayanıqlığı haqqında təsəvvürləri sarsıtdı və milli özünüdərkin beynəlxalq siyasətdə daha güclü amilə çevrilməsinə təkan verdi. XX əsrin sonrakı siyasi xəritəsinin formalaşmasında bu dönüşün böyük izi qaldı.

Bəs bütün bunlar həmin dövlətlərə nə verdi? Fransa üçün Antanta ilk növbədə Almaniyanın artan gücünə qarşı diplomatik və strateji dayaqlar yaratdı. Rusiya ilə ittifaq Fransanın qitədə təcrid olunması riskini azaltdı, Böyük Britaniya ilə yaxınlaşma isə Avropanın qərbində yeni siyasi imkanlar açdı. Böyük Britaniya üçün bu sistem kontinental Avropada dəyişən güc balansına təsir imkanlarını qorumağa, Almaniyanın yüksəlişindən doğan risklərə qarşı diplomatik tərəfdaşlıq yaratmağa imkan verdi. Rusiya üçün isə Fransa və Böyük Britaniya ilə yaxınlaşma beynəlxalq sistemdə öz mövqeyini möhkəmləndirmək və Almaniya ilə Avstriya-Macarıstanın artan təsirinə qarşı yeni diplomatik çərçivə yaratmaq baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.

Bu tarixi hadisənin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti daha çox dövlət maraqlarının qorunması və strateji tərəfdaşlıqların düzgün qurulması məsələsində üzə çıxır. Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində Avropanın böyük dövlətlərinin yaratdığı güc balansının kənarında passiv müşahidəçi mövqeyində qalmadı. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə yeni dövlət öz mürəkkəb geosiyasi şəraitində diplomatik əlaqələr qurmağa, beynəlxalq tanınma qazanmağa və dövlət təhlükəsizliyini müxtəlif siyasi mərkəzlərlə münasibətlər vasitəsilə təmin etməyə çalışdı. Bu baxımdan Azərbaycan tarixinin həmin dövrü də göstərir ki, müstəqilliyin qorunması yalnız hərbi imkanlarla ölçülmür. Diplomatik çeviklik, beynəlxalq legitimlik, iqtisadi resurs və strateji düşüncə eyni sistemin bir-birini tamamlayan hissələridir. Müasir Azərbaycan üçün Antanta tarixindən daha mühüm dərs milli maraqlarla beynəlxalq tərəfdaşlıqlar arasında düzgün balansın qurulmasıdır. Dövlət öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tərəfdaşlıqlara ehtiyac duya bilər, lakin tərəfdaşlığın davamlılığı milli maraqların dəqiq müəyyənləşdirilməsindən, qarşılıqlı faydanın qorunmasından və dəyişən beynəlxalq şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyətindən asılı olur. Antantanın tarixi göstərir ki, beynəlxalq sistemdə heç bir ittifaq əbədi və dəyişməz siyasi konstruksiya kimi qəbul edilə bilməz. Dövlət maraqları dəyişdikcə tərəfdaşlıqların məzmunu da yenilənir. Azərbaycanın müasir xarici siyasət təcrübəsində bu yanaşmanın əhəmiyyətini görmək mümkündür. Ölkənin müxtəlif güc mərkəzləri ilə əməkdaşlıq qurması, regional və qlobal təşkilatlarda fəal iştirak etməsi, enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və iqtisadi layihələr vasitəsilə çoxşaxəli əlaqələr formalaşdırması dövlətin öz maraqlarını daha geniş beynəlxalq mühitdə qorumasına xidmət edir. Burada əsas məsələ tərəfdaşların sayından çox hər bir tərəfdaşlığın Azərbaycanın dövlət maraqlarına hansı əlavə imkan yaratmasıdır.

Antantanın tarixdə qoyduğu ən böyük izlərdən biri də budur: dünya siyasətində qüvvələr nisbəti daim dəyişir və uzaqgörən dövlət həmin dəyişiklikləri baş verəndən sonra izləyən yox, əvvəlcədən hesablayan dövlətdir. XIX əsrin sonlarında Avropanın diplomatik mənzərəsində başlanan dəyişikliklər 1904 və 1907-ci illərdə yeni anlaşmalar yaratdı, 1914-cü ildə isə artıq bütün qitənin taleyinə təsir edən sistemə çevrildi. Tarix burada dövlətlərə çox aydın bir həqiqəti göstərir: təhlükəsizlik siyasəti yalnız bu günün təhlükəsinə cavab verməklə məhdudlaşmamalı, sabahın mümkün güc nisbətini də hesablamağı bacarmalıdır. Antanta öz dövrünün siyasi reallıqlarından doğdu, Avropanın güc balansını dəyişdirdi və nəticədə Birinci Dünya müharibəsinin genişlənməsində mühüm amillərdən birinə çevrildi. Onun yaratdığı siyasi nəticələr isə müharibənin özündən daha uzunömürlü oldu: imperiyaların süqutu, yeni milli dövlətlərin yaranması, beynəlxalq təhlükəsizlik anlayışının dəyişməsi və XX əsrin siyasi xəritəsinin yenidən qurulması. Bu səbəbdən Antantaya yalnız keçmişin diplomatik ittifaqı kimi baxmaq yetmir, o, dövlət maraqlarının, təhlükəsizlik strategiyasının və beynəlxalq güc balansının bir-birinə necə bağlandığını göstərən böyük tarixi nümunədir. Azərbaycan üçün həmin tarixin əsas dərsi isə sadə, lakin strateji əhəmiyyət daşıyır: müstəqil dövlət öz milli maraqlarını dəqiq müəyyənləşdirəndə, dəyişən beynəlxalq mühitdə çevik diplomatiya aparanda və tərəfdaşlıqlarını milli təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf və uzunmüddətli dövlətçilik məqsədləri ilə uzlaşdıranda xarici mühitin yaratdığı riskləri imkanlara çevirə bilir. Tarixi öyrənməyin əsl dəyəri, əhəmiyyəti də burada üzə çıxır - keçmişi təkrarlamaq üçün yox, gələcəyi daha düzgün hesablamaq üçün.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət

İdarəçilik Akademiyasının əməkdaşı