Fələstin məsələsi: 1947-ci il qətnaməsindən Yaxın Şərqdə davamlı sülh axtarışına

Bakı:

19 °C

72 %

1 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Analitik / Fələstin məsələsi: 1947-ci il qətnaməsindən Yaxın Şərqdə davamlı sülh axtarışına

Fələstin məsələsi: 1947-ci il qətnaməsindən Yaxın Şərqdə davamlı sülh axtarışına

23.10.2026 [09:17]

Beynəlxalq hüquq, iki dövlət prinsipi və humanitar böhran fonunda BMT-nin onilliklərdir həll edə bilmədiyi münaqişənin siyasi düyünləri

29 noyabr BMT tərəfindən Fələstin xalqı ilə Beynəlxalq Həmrəylik Günü kimi qeyd olunur. Bu tarixin seçilməsi təsadüf deyil: 1947-ci il noyabr ayının 29-da BMT Baş Assambleyası Fələstin ərazisinin ərəb və yəhudi dövlətlərinin yaradılması əsasında bölünməsini nəzərdə tutan 181 (II) saylı qətnamə qəbul etmişdi. Qüds üçünsə xüsusi beynəlxalq rejim təklif olunurdu. Həmin qərar Yaxın Şərqin gələcəyini müəyyənləşdirmək məqsədi daşısa da, ondan sonra baş verən hadisələr göstərdi ki, siyasi xəritənin kağız üzərində müəyyənləşdirilməsi özlüyündə təhlükəsizlik, qarşılıqlı tanınma və davamlı sülh yaratmır. 1948-ci il müharibəsi və İsrail dövlətinin yaradılması Fələstin məsələsini yeni mərhələyə keçirdi. BMT-nin tarixi materiallarında göstərilir ki, həmin dövrdə Fələstin ərəb əhalisinin yarıdan çoxu öz yaşayış yerlərini tərk etmiş və ya ərazilərindən qovulmuşdu. Fələstinlilərin kollektiv yaddaşında Nəkbə - “fəlakət” adlandırılan bu hadisə qaçqınlıq problemini münaqişənin mərkəzi məsələlərindən birinə çevirdi. Digər tərəfdən, yəhudi xalqının əsrlər boyu üzləşdiyi təqiblər, Holokostun yaratdığı tarixi travma və təhlükəsiz dövlətə sahib olmaq istəyi İsrail cəmiyyətinin siyasi düşüncəsində mühüm yer tuturdu.

Beləliklə, münaqişə təkcə torpaq və sərhəd mübahisəsi olaraq qalmadı; iki xalqın tarixi yaddaşı, təhlükəsizlik ehtiyacları, öz müqəddəratını təyinetmə hüququ və dövlətçilik iddiaları bir-biriylə toqquşdu. 1967-ci il müharibəsi isə münaqişənin coğrafiyasını və beynəlxalq hüquqi gündəliyini yenidən müəyyənləşdirdi. İsrail İordan çayının qərb sahilini, Şərqi Qüdsü və Qəzza zolağını nəzarətə götürdü. BMT Təhlükəsizlik Şurasının həmin il qəbul etdiyi 242 saylı qətnamə müharibə nəticəsində işğal olunmuş ərazilərdən İsrail qoşunlarının çıxarılması, region dövlətlərinin suverenliyinə və təhlükəsizliyinə hörmət edilməsi, qaçqın probleminin ədalətli həlli kimi prinsipləri irəli sürdü. 1973-cü il müharibəsindən sonra qəbul edilən 338 saylı qətnamə isə tərəfləri danışıqlara çağırdı. Ancaq qətnamələrin mövcudluğu ilə onların praktik nəticəsi arasında böyük məsafə yarandı: sərhədlər, Qüdsün statusu, yaşayış məntəqələri, qaçqınların taleyi və təhlükəsizlik təminatları razılaşdırılmış yekun həllə çevrilmədi.

1991-ci ildə Madrid sülh konfransı, 1993-cü ildə isə İsraillə Fələstin Azadlıq Təşkilatı arasında Oslo sazişləri diplomatik irəliləyiş üçün ciddi ümid yaratdı. Tərəflərin qarşılıqlı tanınması və Fələstin muxtariyyətinin yaradılması gələcək siyasi razılaşmanın mümkünlüyünü göstərirdi. Lakin Oslo prosesi münaqişənin ən çətin məsələlərini - daimi sərhədləri, Qüdsün gələcəyini, qaçqınların hüquqlarını, İsrail yaşayış məntəqələrini və Fələstinin yekun dövlətçilik statusunu həll etmədi. Müvəqqəti idarəçilik mexanizmləri daimi sülhün əvəzinə keçdi, qarşılıqlı etimad isə siyasi zorakılıq və uğursuz danışıqlar fonunda zəiflədi. Bu tarixi təcrübə mühüm nəticə çıxarmağa imkan verir: sülh prosesi yalnız danışıqlar masasının mövcudluğu ilə ölçülə bilməz. Danışıqlar insanların həyatında təhlükəsizlik, iqtisadi imkanlar, hərəkət azadlığı və siyasi gələcəyə inam yaratmırsa, diplomatik proses cəmiyyətlərin gündəlik reallığından uzaqlaşır. Eyni zamanda, zorakılığın davam etməsi tərəflərin bir-birinə inamını daha da sarsıdır, sərt siyasi mövqeləri gücləndirir və kompromisi daxili siyasətdə riskli addıma çevirir.

Bu gün Fələstin məsələsinin həlli üçün ən çox müzakirə edilən çərçivə iki dövlət prinsipidir: İsrail və Fələstin dövlətlərinin təhlükəsiz və beynəlxalq səviyyədə tanınan sərhədlər daxilində yanaşı mövcud olması. Bu yanaşma yalnız siyasi şüar deyil, BMT sənədlərində və beynəlxalq diplomatiyada əsas həll istiqaməti kimi çıxış edir. Lakin onun həyata keçirilməsi üçün Fələstin dövlətinin ərazi bütövlüyü və real idarəçilik imkanları, İsrailin təhlükəsizlik təminatları, Qüdsün statusu, qaçqın məsələsi və qarşılıqlı öhdəliklərin icrası üzrə konkret razılaşma tələb olunur. İki dövlət prinsipinin qarşısında dayanan maneələrdən biri Qərb sahilində İsrail yaşayış məntəqələrinin genişlənməsi və ərazinin parçalanmasıdır. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi 2024-cü il iyul ayının 19-da verdiyi məşvərətçi rəydə İsrailin işğal olunmuş Fələstin ərazilərindəki siyasət və təcrübələrinin beynəlxalq hüququ pozduğunu, işğal olunmuş ərazilərdə İsrailin davam edən mövcudluğunun qanunsuz olduğunu bildirdi. Məhkəmə İsrailin bu mövcudluğuna mümkün qədər tez son qoymalı olduğunu və yeni yaşayış məntəqəsi fəaliyyətini dərhal dayandırmalı olduğunu vurğuladı.

Bu, Baş Assambleyanın sorğusu əsasında verilmiş məşvərətçi rəydir; onun hüquqi mahiyyətini konkret cinayət işi üzrə hökm və ya bütün münaqişə tərəflərinin bütün hərəkətlərinə verilmiş vahid qiymətləndirmə kimi qələmə vermək olmaz. Beynəlxalq hüquq bu məsələdə bir neçə prinsipi eyni vaxtda qorumağa çalışır. Fələstin xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququ, ərazinin güc tətbiqi ilə əldə edilməsinin yolverilməzliyi və işğal altında olan əhalinin müdafiəsi əsas hüquqi məsələlərdəndir. Bununla yanaşı, İsrailin mülki əhalisini silahlı hücumlardan qorumaq və təhlükəsizliyini təmin etmək məsuliyyəti də var. Bir hüququn müdafiəsi digər hüququn ləğvi demək deyil. Mülki şəxslərə qəsdən hücumlar, girov götürmə və ayrı-seçkilik qoyulmadan hücumlar beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsipləri ilə uzlaşmır; təhlükəsizlik məqsədi də mülki əhalinin müdafiəsinə dair öhdəlikləri aradan qaldırmır.

Münaqişənin ən ağır tərəfi isə mülki insanların gündəlik həyatında görünür. Uşaqların təhsildən kənarda qalması, ailələrin evlərini itirməsi, tibbi xidmətə çıxışın məhdudlaşması və ərzaq təminatının qeyri-sabitliyi siyasi danışıqların nəticəsizliyini insan talelərinə çevirir. “Reuters”in bu ilin oktyabr ayının 16-da yaydığı məlumata görə, UNICEF Qəzzada uşaqlar arasında qidalanma vəziyyətində əldə edilən irəliləyişin kövrək olduğunu, kommersiya təchizatının dayanmasının vəziyyəti yenidən ağırlaşdıra biləcəyini bildirmişdi. Agentliyin məlumatında təxminən 800 min uşağın təhlükəsiz olmayan sığınacaqlarda köçkün vəziyyətində yaşadığı qeyd olunurdu. Bu məlumatlar göstərir ki, atəşkəs və ya zorakılığın azalması humanitar böhranın avtomatik həlli demək deyil; ərzaq, dərman, su, sığınacaq və digər zəruri malların davamlı çatdırılması vacibdir.

Humanitar yardımın siyasi mübahisələrin alətinə çevrilməməsi də mühüm məsələdir. Beynəlxalq humanitar hüquq münaqişə tərəflərindən mülki əhalinin müdafiəsini, yardımın çatdırılması üçün mümkün olan tədbirlərin görülməsini və mülki obyektlərə münasibətdə hüquqi öhdəliklərə əməl olunmasını tələb edir. Yardımın çatdırılmasıyla bağlı məhdudiyyətlər konkret təhlükəsizlik şəraiti və hüquqi normalar nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir; lakin mülki əhalinin əsas ehtiyaclarının təmin edilməsi sülh danışıqlarının sonuna saxlanıla biləcək məsələ deyil. Burada BMT sisteminin imkanları və məhdudiyyətləri də üzə çıxır. Təşkilat beynəlxalq hüquqi çərçivənin formalaşdırılması, humanitar yardımın əlaqələndirilməsi, danışıqlar üçün diplomatik platformanın yaradılması və tərəflərin öhdəliklərinin müzakirəsi baxımından mühüm rol oynayır. Ancaq Təhlükəsizlik Şurasındakı siyasi fikir ayrılıqları, üzv dövlətlərin fərqli maraqları və qərarların icrasına dair çətinliklər bu mexanizmlərin təsirini məhdudlaşdıra bilir. Bu, BMT-nin əhəmiyyətsiz olduğu anlamına gəlmir; əksinə, beynəlxalq institutların effektivliyi üzv dövlətlərin siyasi iradəsi və qəbul edilmiş qərarları həyata keçirmək istəyilə birbaşa bağlıdır.

Azərbaycanın xarici siyasətinin prinsipləri baxımından da Fələstin məsələsi beynəlxalq hüququn ümumi normalarına münasibət kontekstində əhəmiyyətlidir. Ərazi bütövlüyü, suverenlik, mülki əhalinin müdafiəsi və münaqişələrin beynəlxalq hüquq əsasında həlli dövlətlər üçün universal əhəmiyyət daşıyan prinsiplərdir. Bu prinsiplərin ardıcıl müdafiəsi hər hansı bir münaqişəyə münasibətdə seçici yanaşmadan yayınmağı tələb edir. İnsan hüquqları və beynəlxalq humanitar hüquq məsələləri siyasi simpatiyadan asılı olaraq yox, eyni hüquqi meyarlarla qiymətləndiriləndə beynəlxalq sistemə etimad güclənir. 29 noyabrın mesajı yalnız Fələstin xalqıyla həmrəylik ifadəsi ilə məhdudlaşmır. Bu tarix beynəlxalq ictimaiyyətin uzun müddətdir həll edə bilmədiyi siyasi məsuliyyəti də xatırladır. Həmrəylik humanitar yardımla, diplomatik bəyanatlarla və tarixi yaddaşın qorunmasıyla ifadə oluna bilər, lakin onun ən mühüm sınağı insanların hüquqlarının real təmin edilməsidir. Dövlətçilik hüququ, təhlükəsizlik, insan ləyaqəti və sülh bir-birinə qarşı qoyulmalı məqsədlər deyil; davamlı həll bunların qarşılıqlı təminatına əsaslanmalıdır.

Fələstin məsələsi göstərir ki, beynəlxalq hüququn mövcudluğu özlüyündə siyasi münaqişələri həll etmir. Hüquqi normaların nəticə verməsi üçün onları həyata keçirən institutlar, öhdəlikləri yerinə yetirən dövlətlər, mülki əhalinin müdafiəsinə yönələn tədbirlər və real kompromisə hazır siyasi liderlik lazımdır. Tarixi qətnamələr, məhkəmə rəyləri və diplomatik təşəbbüslər bu yolun hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirir, ancaq yekun nəticəni insanların gündəlik həyatında baş verən dəyişikliklər göstərəcək. Davamlı sülhün ölçüsü tərəflərdən birinin siyasi qələbəsi deyil, həm israillilərin, həm də fələstinlilərin təhlükəsizlik, ləyaqət və öz siyasi gələcəyini müəyyənləşdirmək hüququnun təmin olunmasıdır. 1947-ci ildən bəri uzanan tarix göstərir ki, bu məqsədə çatmaq üçün yeni qətnamələr qədər mövcud hüquqi öhdəliklərin icrası, humanitar məsuliyyət və ardıcıl beynəlxalq diplomatiya da vacibdir.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət

İdarəçilik Akademiyasının əməkdaşı

Paylaş:

Baxılıb: 13 dəfə

Xəbər lenti

Hamısına bax