Süni intellektin təhlükələri...

Bakı:

19 °C

72 %

1 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Yeni texnologiyalar / Süni intellektin təhlükələri...

Süni intellektin təhlükələri...

23.10.2026 [08:34]

İnsanlıq texnologiyanın kölgəsində nələri itirə bilər?

Bir vaxtlar elmi fantastika əsərlərinin mövzusu olan süni intellekt artıq gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin süni intellekt böyük imkanlardan biri olmaqla yanaşı, düzgün idarə edilmədikdə ciddi təhlükələrə yol aça bilər. Onun təhlükəsi yalnız gələcəkdə insanların yerini robotların tutması ehtimalından ibarət deyil. Daha real və yaxın təhlükələr şəxsi məlumatların qorunması, saxta informasiyanın yayılması, insanın müstəqil qərarvermə qabiliyyətinin zəifləməsi və texnologiyadan istifadə imkanlarının cəmiyyətdə bərabər bölüşdürülməməsi ilə bağlıdır.

“Anthropic”, “OpenAI” və digər süni intellekt şirkətlərinin rəhbərləri süni intellektin yaratdığı mümkün fəlakətli hadisələrə, eləcə də belə bir böhranın cəmiyyətdə və siyasi dairələrdə doğura biləcəyi reaksiyalara hazırlıq məqsədilə qapalı ssenari məşqləri keçirirlər. Şirkət rəhbərlərinin nəzərdən keçirdiyi ən ciddi ssenarilərdən biri genişmiqyaslı kiberhücumdur.

Şəxsi məlumatlarımız kimə məlumdur?

Süni intellekt sistemlərinin daha dəqiq işləməsi üçün çox vaxt böyük həcmdə məlumat tələb olunur. İstifadəçinin maraqları, axtarış tarixçəsi, alış-veriş vərdişləri, səs yazıları, fotoşəkilləri və rəqəmsal davranışları bu sistemlərin işləmə prosesində mühüm rol oynaya bilər. Nəticədə, insanın özü haqqında belə tam təsəvvür etmədiyi rəqəmsal portret formalaşa bilər.

Təsəvvür edək ki, bir insan internetdə səhhəti ilə bağlı suallar axtarır, müəyyən məhsulları araşdırır və şəxsi həyatına aid məlumatları süni intellektlə bölüşür. O, bu məlumatları sadəcə konkret suala cavab almaq üçün təqdim etdiyini düşünə bilər. Ancaq istifadə etdiyi xidmətin məlumatları necə saxladığını və kimlərin həmin məlumatlara çıxış imkanına malik olduğunu bilməyə bilər.

Təhlükə yalnız fərdi istifadəçi ilə də məhdudlaşmır. Müəssisələrin daxili sənədləri, müştəri bazaları, maliyyə məlumatları və dövlət qurumlarının məxfi informasiyaları da məsuliyyətsiz istifadə nəticəsində risk altına düşə bilər. İşçilərin məxfi sənədləri yoxlanılmamış süni intellekt xidmətlərinə yükləməsi bəzən böyük təşkilatlar üçün belə arzuolunmaz nəticələr doğura bilər.

Həqiqət və yalan arasındakı sərhəd...

Əvvəllər saxta fotoşəkil və ya videonun hazırlanması müəyyən texniki bilik, vaxt və xüsusi proqramlar tələb edirdi. Bu gün isə generativ süni intellekt vasitəsilə real insanın üzünü başqa birinin üzərinə yerləşdirmək, onun səsinə bənzər səs yaratmaq, saxta çıxış hazırlamaq və həqiqətə çox yaxın görünən hadisələr təsvir etmək daha asanlaşıb. Bu cür texnologiyalarla yaradılan saxta görüntü və səslər çox vaxt “deepfake” adlandırılır. Onların təhlükəsi insanların yalnız yalan məlumatla qarşılaşmasında deyil, gördüklərinə və eşitdiklərinə olan inamlarını itirmələrindədir.

Məsələn, tanınmış bir şəxsin etmədiyi açıqlamanın video görüntüsü sosial şəbəkələrdə yayıla bilər. İnsanlar videonu həqiqi hesab edərək onu paylaşa, həmin şəxs haqqında yanlış qənaətə gələ və ya ictimai müzakirələrə saxta məlumat əsasında qoşula bilərlər. Oxşar üsullarla ailə üzvlərinin, rəhbərlərin və işgüzar tərəfdaşların səsini təqlid edərək insanlardan pul köçürmələri tələb etmək də mümkündür. Bu təhlükə xüsusilə böhran, münaqişə və seçki dövrlərində daha ciddi xarakter ala bilər. Saxta görüntülər cəmiyyətdə qorxu yaratmaq, insanları bir-birinə qarşı qoymaq və ictimai qərarlara təsir göstərmək üçün istifadə oluna bilər.

Ən narahatedici məqamlardan biri isə budur: saxta məlumatlar geniş yayıldıqdan sonra onların təkzib edilməsi həmişə ilkin zərəri aradan qaldırmır. İnsanların bir hissəsi düzəlişi görmür, digərləri isə təkzibə baxmayaraq, əvvəlki qənaətindən dönmür.

İnsan əməyinin gələcəyi: İş yerləri azalacaq?

Süni intellekt haqqında müzakirələrdə ən çox səslənən narahatlıqlardan biri insanların işlərini itirmə ehtimalıdır. Bu qorxu əsassız deyil. Texnologiya əvvəllər yalnız insanın yerinə yetirə bildiyi hesab edilən bir çox tapşırığı artıq qismən və ya tam şəkildə avtomatlaşdıra bilir. Mətnlərin ilkin hazırlanması, sənədlərin təsnifatı, məlumatların təhlili, müştəri müraciətlərinin cavablandırılması, sadə proqramlaşdırma tapşırıqları və müəyyən hesabatların tərtibi buna nümunədir. Bu proseslər şirkətlərə xərcləri azaltmaq və işin sürətini artırmaq imkanı verir. Lakin həmin dəyişikliklərin əmək bazarına təsiri bütün işçilər üçün eyni olmayacaq.

Bununla belə, texnoloji dəyişikliklər bəzi sahələrdə işçilərə tələbatı azalda, başqa sahələrdə isə yeni peşələr yarada bilər. Təhlükə odur ki, yeni iş yerlərinin formalaşması ilə köhnə bacarıqların dəyərini itirməsi eyni sürətlə baş verməyə bilər. İşini itirən şəxsin yeni sahəyə keçməsi üçün vaxt, maliyyə və təlim imkanları lazımdır.

Xüsusilə, gənclər üçün də vəziyyət ziddiyyətlidir. Bir tərəfdən, süni intellekt onlara daha sürətli öyrənmək və mürəkkəb layihələr üzərində işləmək imkanı verir. Digər tərəfdən, başlanğıc səviyyəli işlərin bir hissəsinin avtomatlaşdırılması təcrübə qazanmaq üçün ənənəvi imkanları məhdudlaşdıra bilər.

Gələcəyin əmək bazarında yalnız texnologiyadan istifadə etməyi bacarmaq kifayət etməyəcək. Problemi düzgün müəyyənləşdirmək, nəticələri yoxlamaq, yaradıcı düşünmək, insanlarla işləmək və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq daha böyük əhəmiyyət daşıyacaq. Əks halda, texnoloji tərəqqi cəmiyyətin ümumi rifahını artırsa belə, onun bəhrələri bütün təbəqələr arasında bərabər bölüşdürülməyə bilər.

Ədalətli qərarı kim verir?

Süni intellekt çox vaxt soyuqqanlı, obyektiv və emosiyalardan uzaq sistem kimi təqdim olunur. İnsanlardan fərqli olaraq onun şəxsi münasibətləri və əhvalı yoxdur. Lakin bu xüsusiyyət sistemin avtomatik olaraq ədalətli qərarlar verdiyi anlamına gəlmir. Süni intellekt sistemləri təlim zamanı istifadə olunan məlumatlardan nümunələr öyrənir. Həmin məlumatlarda tarixi ayrı-seçkilik, sosial bərabərsizlik və müəyyən qrupların kifayət qədər təmsil olunmaması varsa, sistem bu problemləri təkrarlaya, hətta gücləndirə bilər.

Tutaq ki, işə qəbul üçün hazırlanmış alqoritm əvvəlki illərin işə qəbul məlumatları əsasında öyrədilib. Əgər keçmişdə müəyyən qruplara üstünlük verilibsə, sistem də oxşar xüsusiyyətlərə malik namizədləri daha münasib hesab edə bilər. Beləliklə, heç bir insanın açıq şəkildə ayrı-seçkilik etmək niyyəti olmasa da, nəticədə bəzi namizədlər haqsız şəkildə geridə qala bilərlər.

Texnologiyanın ədalətli olması üçün yalnız dəqiq işləməsi kifayət deyil. Onun müxtəlif insan qrupları üçün nəticələri yoxlanılmalı, qərarlara etiraz etmək imkanı yaradılmalı və son məsuliyyətin kimə aid olduğu əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir.

İnsan düşüncəsi tənbəlləşə bilərmi?

Süni intellektin ən az müzakirə olunan təhlükələrindən biri onun insanın düşünmə vərdişlərinə təsiridir. Texnologiya suallara cavab verir, mətnlər yazır, mürəkkəb mövzuları sadələşdirir və qərarların hazırlanmasına kömək edir. Lakin bu imkanlardan həddindən artıq asılılıq insanın müstəqil düşünmə bacarığını zəiflədə bilər.

Şagird hər tapşırığı süni intellektə həvalə edərsə, düzgün cavab əldə edə bilər, amma həmin cavaba hansı məntiqi addımlarla gəlindiyini öyrənməyə bilər. Tələbə araşdırma aparmaq əvəzinə hazır mətnlərdən istifadə etdikdə, məlumatı müqayisə etmək və nəticə çıxarmaq bacarığı lazımi səviyyədə inkişaf etməyə bilər.

Xüsusilə, təhsil sistemində bu məsələyə diqqət yetirilməlidir. Məqsəd şagirdə yalnız düzgün cavabı tapmağı öyrətmək deyil, həm də cavabın niyə düzgün olduğunu izah edə bilməkdir. Süni intellektin təqdim etdiyi nəticəni sorğulamaq, səhvləri aşkar etmək və alternativ həllər axtarmaq bacarığı gələcəyin vacib intellektual üstünlüklərindən biri olacaq.

Süni intellekt səhv qərar verərsə...

Mövzu barədə “Yeni Azərbaycan”a açıqlama verən İKT üzrə mütəxəssis Fərid Pərdəşünas bildirib ki, süni intellektin tətbiqində ən ciddi problemlərdən biri texnologiya imkanlarının onun etibarlılığı ilə qarışdırılmasıdır. O, qeyd edib ki, sistem çox sürətli işləyə, mürəkkəb suallara inandırıcı cavablar verə və böyük həcmdə məlumatı təhlil edə bilər: “Ancaq bunlar onun hər vəziyyətdə düzgün nəticə çıxardığını sübut etmir. Texniki cəhətdən təsirli görünən nəticə ilə yoxlanılmış və praktikada etibarlı nəticə arasında fərq var.

Müəssisələr süni intellekti iş proseslərinə daxil edərkən onu sadəcə yeni proqram təminatı kimi deyil, riskləri idarə edilməli olan ayrıca texnoloji infrastruktur kimi qiymətləndirməlidirlər. Bunun üçün sistemin hansı məlumatlara çıxış əldə etdiyi, hansı əməliyyatları müstəqil yerinə yetirə bildiyi və səhv qərar verdikdə onun fəaliyyətinin necə dayandırılacağı əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir”.

Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyi yerli mütəxəssislərdən asılıdır

Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycan üçün bu məsələnin ayrıca əhəmiyyəti var: “Rəqəmsallaşma genişləndikcə dövlət xidmətlərində, bank sektorunda, təhsildə, sənayedə və digər sahələrdə süni intellekt tətbiqlərinə ehtiyac arta bilər. Lakin yeni texnologiyaların alınması və tətbiqi ilə yanaşı, yerli mütəxəssislərin hazırlanması, texniki səriştələrin artırılması, məlumatların keyfiyyətinin yüksəldilməsi və sistemlərin müstəqil qiymətləndirilməsi imkanları da inkişaf etdirilməlidir. Fikrimcə, ölkənin texnoloji uğurunu yalnız neçə süni intellekt platformasından istifadə etməsi ilə ölçmək düzgün olmaz. Daha mühüm göstərici həmin sistemlərin real problemləri nə dərəcədə həll etməsi, yerli şəraitə uyğunluğu, iqtisadi səmərəsi və uzunmüddətli etibarlılığıdır. Hazır həlləri tətbiq etmək müəyyən mərhələdə faydalı ola bilər, amma texnologiyanı qiymətləndirə, uyğunlaşdıra və təhlükəsiz şəkildə idarə edə bilən mütəxəssislərin yetişdirilməsi daha dayanıqlı nəticə verər”.

Süni intellekt qərarlarımızı nə dərəcədə əvəz edə bilər?

F.Pərdəşünas vurğulayıb ki, süni intellektin inkişafında üç istiqaməti fərqləndirmək olar: “Texnologiyadan düzgün istifadə etmək, onun işləmə mexanizmlərini başa düşmək və kritik vəziyyətlərdə ona alternativ qərarvermə imkanlarını qorumaq. Bu üç istiqamət bir-birini tamamlamadıqda texnologiyaya bağlılıq artar, lakin onu idarə etmək qabiliyyəti eyni sürətlə inkişaf etməz.

Süni intellektin gələcəyini yalnız texnologiya şirkətləri və proqramçılar müəyyən etməyəcəklər. Bu prosesdə dövlət qurumları, təhsil müəssisələri, sahibkarlar, hüquqşünaslar və istifadəçilər də iştirak etməlidirlər. Çünki texnoloji sistemlərin nəticələri bir proqramın hüdudlarını aşaraq bütöv cəmiyyətə təsir göstərir.

Nəticə etibarilə, süni intellekt dövründə üstünlük ən yeni texnologiyaya sahib olanlara deyil, həmin texnologiyanı düzgün seçən, sınaqdan keçirən, təhlükəsiz tətbiq edən və lazım gəldikdə onun fəaliyyətinə müdaxilə edə bilənlərə məxsus olacaq. Əsl texnoloji yetkinlik hər işi maşına həvalə etməkdə deyil, hansı işi ona etibar etməyin mümkün olduğunu dəqiq müəyyənləşdirməkdədir”.

Yeganə BAYRAMOVA

Paylaş:

Baxılıb: 17 dəfə

Xəbər lenti

Hamısına bax