Yeni geosiyasi xəritədə Azərbaycanın xarici siyasəti

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri İlham Əliyev partiyanın VIII Qurultayında Azərbaycanın son onilliklər ərzində keçdiyi tarixi inkişaf yoluna, dövlətçiliyimizin möhkəmləndirilməsi istiqamətində əldə olunmuş mühüm nailiyyətlərə, ərazi bütövlüyümüzün və suverenliyimizin bərpasından sonra yaranmış yeni siyasi reallıqlara, beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən mühüm dəyişikliklərə və qarşıda dayanan dövlətçilik vəzifələrinə ətraflı nəzər saldı. Xarici siyasət məsələlərinə toxunan dövlət başçısı Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndiyini, müxtəlif dövlət və təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndiyini, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin yeni səviyyəyə yüksəldiyini, D-8, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Avropa İttifaqı, Çin və ABŞ ilə münasibətlərin mühüm istiqamətlər üzrə inkişaf etdiyini diqqətə çatdırdı. Eyni zamanda, müasir beynəlxalq münasibətlərdə strateji düşüncənin və milli maraqlara əsaslanan siyasətin əhəmiyyətini xüsusi vurğuladı. Azərbaycanın xarici siyasətinin bugünkü mənzərəsini anlamaq üçün ilk növbədə ölkənin keçdiyi tarixi yolu nəzərə almaq lazımdır. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan həm daxili siyasi böhran, həm iqtisadi çətinliklər, həm də hərbi təhdidlərlə üz-üzə qalmışdı. Xarici siyasətin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri dövlətin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyini möhkəmləndirmək, ölkənin müstəqilliyini qorumaq və milli maraqları müdafiə etmək idi.

1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə dövlət idarəçiliyində sabitliyin təmin olunması xarici siyasətin də daha sistemli şəkildə qurulmasına imkan yaratdı. Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərini inkişaf etdirdi, müxtəlif dövlətlərlə əlaqələr qurdu və ölkənin regional əhəmiyyətini artıran iqtisadi layihələrə xüsusi diqqət yetirdi. Enerji siyasəti bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirməklə yanaşı, ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə də təsir göstərdi. 2003-cü ildən etibarən Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu siyasətin davam etdirilməsi Azərbaycanın xarici əlaqələrinin coğrafiyasını daha da genişləndirdi. Xarici siyasətin iqtisadi, enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və humanitar istiqamətləri bir-birini tamamlayan vahid xətt üzrə inkişaf etdi. Azərbaycan bir tərəfdən regional məsələlərdə fəal mövqe nümayiş etdirdi, digər tərəfdən müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qarşıdurma məntiqindən uzaq, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq üzərində qurdu.

Bu siyasətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın öz milli maraqlarını xarici siyasətin mərkəzinə yerləşdirməsidir. Ölkənin beynəlxalq münasibətlərdə müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməsi vahid siyasi istiqamətə bağlanmaq anlamına gəlmir; əksinə, Azərbaycan müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərini onların hər biri ilə mövcud imkanlar və qarşılıqlı maraqlar əsasında inkişaf etdirir. Bugünkü mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə belə yanaşmanın əhəmiyyəti daha aydın görünür. Dünyanın müxtəlif regionlarında geosiyasi rəqabətin güclənməsi, hərbi-siyasi qarşıdurmaların artması, enerji və nəqliyyat marşrutları uğrunda rəqabətin kəskinləşməsi xarici siyasət qarşısında daha mürəkkəb seçimlər yaradır. Azərbaycan isə öz xarici siyasətində emosional yanaşmadan çox uzunmüddətli milli maraqlara əsaslanan düşüncəni önə çıxarır. Prezident İlham Əliyevin qurultaydakı çıxışında da strateji düşüncənin və emosional siyasətdən uzaq durmağın əhəmiyyəti xüsusi vurğulandı.

Azərbaycanın xarici siyasətində Mərkəzi Asiyanın xüsusi yer tutması da son illərin mühüm reallıqlarındandır. Tarixi, mədəni və dil bağları ilə yanaşı, nəqliyyat, enerji, ticarət və investisiya sahələrində artan əməkdaşlıq Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətləri daha geniş məzmunla zənginləşdirib. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşündə iştirakı əlaqələrin siyasi səviyyəsinin yüksəldiyini göstərən mühüm hadisələrdən biridir. Bu münasibətlər yalnız ikitərəfli əlaqələrlə məhdudlaşmır. Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat və kommunikasiya imkanlarının inkişafında mühüm rol oynayır. Bakı limanı, dəmir yolları və digər infrastruktur layihələri ölkənin tranzit əhəmiyyətini artırır. Beləliklə, coğrafi mövqenin özü xarici siyasətin iqtisadi və geosiyasi alətinə çevrilir.

Azərbaycanın D-8 İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında iştirakı da xarici siyasətin yeni istiqamətlərindən biridir. İslam dünyasının və inkişaf etməkdə olan ölkələrin birləşdiyi bu platformada Azərbaycanın iştirakı ölkənin iqtisadi və siyasi əlaqələrinin daha geniş coğrafiyada inkişafına imkan verir. Eyni zamanda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində Azərbaycanla üzv dövlətlər arasında əməkdaşlıq da xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən olaraq qalır. Avropa istiqamətində münasibətlər də Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm hissəsidir. Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlıq yalnız enerji sahəsi ilə məhdudlaşmır, nəqliyyat, ticarət, investisiya, rəqəmsal transformasiya və digər sahələrdə əlaqələrin genişlənməsi Azərbaycan-Avropa münasibətlərinə daha çoxşaxəli məzmun verir. Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyində oynadığı rol isə bu əlaqələrin mühüm iqtisadi və strateji dayaqlarından biridir.

Azərbaycanın Çinlə münasibətləri də son illərdə yeni məzmun qazanıb. Çin qlobal iqtisadiyyatın ən mühüm mərkəzlərindən biridir və onun Avropa ilə əlaqələrində Azərbaycan mühüm coğrafi mövqeyə malikdir. Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, ticarət əlaqələri və investisiya imkanları iki ölkə arasında əməkdaşlığın iqtisadi əsaslarını genişləndirir. Prezident İlham Əliyevin qurultaydakı çıxışında Çinlə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin əhəmiyyətinə də toxunulması bu istiqamətin Azərbaycanın xarici siyasətindəki yerini göstərir.

ABŞ-la münasibətlər də Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. İki ölkə arasında əlaqələr enerji, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, regional məsələlər və digər sahələri əhatə edir. Azərbaycanın öz milli maraqları əsasında ABŞ ilə əməkdaşlıq etməsi ölkənin xarici siyasətinin çoxşaxəli xarakterini nümayiş etdirir. Burada mühüm məsələ müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərin bir-birinə qarşı qoyulmamasıdır. Azərbaycanın xarici siyasətinin özünəməxsusluğu da məhz bu xüsusiyyətdə görünür. Bakı müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlığı hər hansı bir dövlətə qarşı yönəlmiş blok siyasətinə çevirmədən konkret maraqlar və qarşılıqlı fayda əsasında qurmağa çalışır. Bu yanaşma ölkənin regional və qlobal proseslərdə manevr imkanlarını genişləndirir.

Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin güclənməsində enerji siyasətinin də xüsusi rolu var. Xəzərin enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması ilə başlayan proses sonrakı illərdə Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın iştirakını genişləndirdi. Neft və qaz layihələri ilə yanaşı yaşıl enerji istiqamətində yeni təşəbbüslərin meydana çıxması Azərbaycanın enerji diplomatiyasına yeni məzmun gətirir. Enerji amili xarici siyasətdə yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi kimi çıxış etmir. Enerji infrastrukturu ölkələri bir-birinə bağlayır, uzunmüddətli əməkdaşlıq yaradır və qarşılıqlı maraqlar formalaşdırır. Azərbaycan üçün də enerji layihələri Avropa, Türkiyə, Mərkəzi Asiya və digər tərəfdaşlarla münasibətlərin inkişafında mühüm platformaya çevrilib.

Nəqliyyat sahəsində baş verən dəyişikliklər isə Azərbaycanın geosiyasi rolunu daha da genişləndirir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində formalaşan marşrutlar Azərbaycanın coğrafi mövqeyini real iqtisadi üstünlüyə çevirir. Ölkə yalnız öz ərazisindən keçən yük axınlarından gəlir əldə edən tranzit məkanı kimi yox, müxtəlif regionları birləşdirən logistika və kommunikasiya mərkəzi kimi çıxış edir. Bu proses Azərbaycanın xarici siyasətinin iqtisadi əsaslarını gücləndirir. Nəqliyyat və enerji layihələrində iştirak edən ölkələr arasında qarşılıqlı iqtisadi maraqlar artdıqca siyasi əlaqələrin də daha sabit əsaslar üzərində inkişaf etməsi üçün zəmin yaranır. Beləliklə, iqtisadi əməkdaşlıq xarici siyasətin tamamlayıcı alətinə çevrilir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası xarici siyasətin məzmununda da mühüm dəyişiklik yaradıb. İşğal dövründə ölkəmizin xarici siyasətinin başlıca vəzifələrindən biri beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini münaqişənin mahiyyətinə yönəltmək və ərazi bütövlüyünün bərpasına nail olmaq idi. Bu gün isə ölkə artıq postmünaqişə mərhələsində yeni regional reallıqların formalaşmasında fəal iştirak edir.

Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası da bu baxımdan yalnız daxili quruculuq layihəsi deyil. Regionda yolların, hava limanlarının, enerji və kommunikasiya sistemlərinin yaradılması Azərbaycanın regional əlaqələrini genişləndirir. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiya imkanlarının inkişafı isə gələcəkdə Azərbaycanı regionun mühüm nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevirəcək proseslərin tərkib hissəsidir. Xarici siyasətin uğurla həyata keçirilməsi üçün daxili güc də vacibdir. Prezident İlham Əliyevin qurultayda vurğuladığı kimi, Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsinin arxasında güclü iqtisadiyyat, hərbi potensial və dövlətin müstəqil qərar qəbul etmək imkanları dayanır. İqtisadi müstəqillik xarici siyasətdə manevr imkanlarını artırır, hərbi güc isə ölkənin təhlükəsizliyinin etibarlı təminatlarından biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan xarici siyasəti ölkənin daxili inkişafından ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Güclü iqtisadiyyat beynəlxalq layihələrdə iştirak imkanlarını artırır, güclü ordu təhlükəsizlik risklərini azaldır, inkişaf etmiş insan kapitalı isə diplomatiya və beynəlxalq əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaradır. Dövlətin beynəlxalq çəkisi onun daxili potensialı ilə birbaşa əlaqəlidir.

Müasir dünyada heç bir dövlət bütün risklərdən tam kənarda qala bilməz. Buna görə xarici siyasətdə çeviklik, strateji düşüncə və milli maraqların dəqiq müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan öz xarici siyasətində müxtəlif güc mərkəzləri ilə əlaqələr saxlayaraq regional əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir və milli maraqlarını beynəlxalq münasibətlər sistemində ardıcıl müdafiə edir. Prezident İlham Əliyevin qurultayda səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın xarici siyasətinin bu gün hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərən mühüm siyasi çərçivə ortaya qoyur: məqsəd müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətləri genişləndirmək, beynəlxalq mövqeləri möhkəmləndirmək, regional əməkdaşlıqda fəal iştirak etmək və bütün bu proseslərdə milli maraqları rəhbər tutmaqdır.

Azərbaycanın qarşısında artıq yalnız regional təhlükəsizliyin təmin olunması vəzifəsi dayanmır. Ölkə enerji, nəqliyyat, ticarət, rəqəmsal inkişaf və yeni texnologiyalar sahəsində qlobal proseslərin də iştirakçısına çevrilir. Bu dəyişiklik Azərbaycanın xarici siyasətinin coğrafiyasını və məzmununu genişləndirir. Bakıdan müxtəlif istiqamətlərə uzanan diplomatik əlaqələr, enerji xətləri, nəqliyyat dəhlizləri və iqtisadi tərəfdaşlıqlar əslində vahid bir dövlətçilik strategiyasının müxtəlif istiqamətləridir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi yalnız xəritədə yerləşən məkan deyil; düzgün siyasət və iqtisadi imkanlarla həmin mövqe ölkənin beynəlxalq çəkisini artıran mühüm üstünlüyə çevrilir. Ölkəmizin son illər əldə etdiyi nəticələr göstərir ki, xarici siyasətin gücü yalnız beynəlxalq görüşlərin və sənədlərin sayı ilə ölçülmür, əsas məsələ dövlətin öz milli maraqlarını qoruyaraq müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirə bilməsidir. Bu gün Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini təmin etmiş, iqtisadi imkanlarını genişləndirən, hərbi gücünü qoruyan, enerji və nəqliyyat layihələrində fəal iştirak edən və beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini daha da möhkəmləndirən dövlətdir. Qarşıdakı mərhələdə bu imkanların daha geniş regional və qlobal əməkdaşlığa çevrilməsi xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

Azərbaycanın xarici siyasətinin mahiyyətini bir cümləylə ifadə etmək lazım gələrsə, bu, müxtəlif istiqamətlərdə əməkdaşlıq edərək milli maraqlardan kənara çıxmamaq prinsipidir. Dünyanın geosiyasi mənzərəsi dəyişir, tərəfdaşlıqların məzmunu yenilənir, yeni iqtisadi və təhlükəsizlik reallıqları meydana çıxır. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın öz siyasi iradəsini, iqtisadi imkanlarını və beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını bir araya gətirməsi ölkənin qarşısında daha geniş imkanlar açır. Bu siyasətin mərkəzində isə Azərbaycanın müstəqilliyi, təhlükəsizliyi və milli maraqları dayanır. Ölkənin keçdiyi yol göstərir ki, beynəlxalq münasibətlərdə öz sözünü demək üçün ilk növbədə öz gücünə arxalanmaq, sonra isə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıqlar qurmaq lazımdır. Azərbaycan bu xətti dövlətçilik strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri kimi davam etdirir.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının əməkdaşı