Ulu Öndər Heydər Əliyevin Gənclik İlləri: Naxçıvandan Başlayan Dövlətçilik Epopeyası və Bir Liderin Formalaşma Yolu

Bakı:

21 °C

64 %

3 m/s

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Ulu Öndər Heydər Əliyevin Gənclik İlləri: Naxçıvandan Başlayan Dövlətçilik Epopeyası və Bir Liderin Formalaşma Yolu

Ulu Öndər Heydər Əliyevin Gənclik İlləri: Naxçıvandan Başlayan Dövlətçilik Epopeyası və Bir Liderin Formalaşma Yolu

08.05.2026 [17:50]

Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin memarı Heydər Əliyevin həyat yolu sadəcə bir insanın bioqrafiyası deyil, bütöv bir xalqın taleyi ilə çulğalaşan nəhəng bir epopeyadır. Onun şəxsiyyətinin formalaşdığı ilk illər, 1923-cü il mayın 10-da Naxçıvanın qədim küçələrində başlayan o böyük yol, əslində gələcəkdə bir milləti xilas edəcək polad iradənin təməllərinin atıldığı dövrdür. Heydər Əliyevin gənclik illərini analiz etmədən, onun sonrakı siyasi dühasını və sarsılmaz xarakterini tam anlamaq mümkün deyil.

Heydər Əliyev çoxuşaqlı, zəhmətkeş bir ailədə dünyaya gəlmişdi. Atası Əlirza kişi və anası İzzət xanım öz övladlarına dürüstlük, zəhmətsevərlik və vətən sevgisi kimi fundamental dəyərləri hələ kiçik yaşlarından aşılamışdılar. Naxçıvanın o dövrkü mühiti – həm tarixiliyi, həm də çətin coğrafi şəraiti – gənc Heydərin xarakterində dözümlülük və uzaqgörənlik kimi xüsusiyyətləri inkişaf etdirirdi.

1939-cu ildə Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunu bitirən Heydər Əliyev, hələ o illərdə öz intellektual səviyyəsi və liderlik qabiliyyəti ilə yaşıdlarından fərqlənirdi. O, təkcə dərsləri ilə kifayətlənmir, həm də ədəbiyyat, tarix və incəsənətlə dərindən maraqlanırdı. Memarlıq fakültəsində təhsil almaq arzusu ilə Bakıya gəlməsi və Azərbaycan Sənaye İnstitutuna daxil olması onun estetik zövqünün və quruculuq eşqinin bariz nümunəsi idi. Lakin tarix onun qarşısına daha böyük bir "memarlıq" missiyası qoyacaqdı – müstəqil dövlət quruculuğu memarlığı.

1941-ci ildə başlayan İkinci Dünya müharibəsi milyonlarla insan kimi Heydər Əliyevin də planlarını alt-üst etdi. Təhsilini yarımçıq qoymaq məcburiyyətində qalan gənc Heydər, arxa cəbhədə – Naxçıvanda məsul vəzifələrdə çalışmağa başladı. Bu dövr onun idarəçilik qabiliyyətinin ilk praktiki sınağı idi. Naxçıvan MSSR Xalq Daxili İşlər Komissarlığında arxiv şöbəsinin müdiri və daha sonra Xalq Komissarları Sovetində müxtəlif vəzifələrdə çalışarkən, o, bürokratik aparatın iş mexanizmini dərindən öyrəndi.

Onun işə olan ciddi yanaşması, fenomenal yaddaşı və hər bir xırda detala belə diqqət yetirməsi rəhbərliyin diqqətindən yayına bilməzdi. 1944-cü ildə onun dövlət təhlükəsizliyi orqanlarına işə göndərilməsi ilə həyatının 25 illik bir mərhələsi başladı. Bu sistem o dövrdə dünyanın en qapalı və ən mürəkkəb strukturlarından biri idi. Bir azərbaycanlı gəncin bu sistem daxilində pillə-pillə yüksəlməsi üçün yalnız peşəkarlıq kifayət etmirdi; burada həm də yüksək diplomatik bacarıq və strateji zəka tələb olunurdu.

1949-1950-ci illərdə Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) yerləşən Rəhbər Kadrların Hazırlığı Məktəbində aldığı təhsil Heydər Əliyevin dünyagörüşünü daha da genişləndirdi. O, burada operativ işin sirrlərini öyrənməklə yanaşı, həm də böyük bir imperiyanın idarəetmə fəlsəfəsini analiz etdi. Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsində müxtəlif bölmələrə rəhbərlik edən Heydər Əliyev, öz fəaliyyətində hər zaman gizli də olsa milli maraqları ön plana çəkməyə çalışırdı.

O illərdə təhlükəsizlik orqanları əsasən mərkəzdən (Moskvadan) gələn kadrların nəzarətində idi. Heydər Əliyev isə öz nüfuzu və savadı ilə bu sahədə azərbaycanlı kadrların mövqeyini möhkəmləndirməyə nail oldu. 1967-ci ildə o, Azərbaycan DTK-sının sədri vəzifəsinə təyin edilən ilk azərbaycanlı oldu. Bu, sadəcə bir karyera uğuru deyil, respublikanın təhlükəsizlik sisteminin milliləşdirilməsi yolunda atılan inqilabi bir addım idi.

Heydər Əliyev iş qrafikinin gərginliyinə baxmayaraq, təhsilini davam etdirməyi unutmurdu. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirməsi onun keçmişə olan hörmətinin və gələcəyi tarix üzərində qurmaq istəyinin göstəricisi idi. Tarix fakültəsində aldığı qiyabi təhsil ona hadisələr arasındakı səbəb-nəticə əlaqələrini görmək və siyasi prosesləri elmi şəkildə proqnozlaşdırmaq bacarığı qazandırdı. O, hər zaman qeyd edirdi ki, tarixini bilməyən xalqın gələcəyi ola bilməz.

Onun gənclik illərində formalaşan bir xüsusiyyəti də sənətə və sənətkara verdiyi dəyər idi. Musiqini, teatrı, rəssamlığı dərindən bilməsi onun lider obrazını tamamlayan mühüm cəhətlərdən biri idi. Bu illərdə o, həm də ailə həyatı qurmuş, görkəmli alim Zərifə xanım Əliyeva ilə nümunəvi bir ailə təməli atmışdı. Zərifə xanımın onun həyatındakı rolu, mənəvi dəstəyi Heydər Əliyevin bir şəxsiyyət kimi bütövləşməsində misilsizdir.

Heydər Əliyevin gənclik illəri göstərir ki, dahi liderlər təsadüfən yetişmir. Bu yol böyük zəhmət, daimi öyrənmə və sonsuz vətən sevgisi ilə yoğrulmuşdur. Onun Naxçıvandan başlayan yolu Moskvaya, oradan isə müstəqil Azərbaycanın prezidentliyinə qədər uzandı. Gəncliyində qazandığı təcrübə, o dövrün çətin sınaqlarından çıxardığı dərslər onu sonralar dünyanın ən nüfuzlu siyasətçilərindən birinə çevirdi. Bu gün biz onun irsinə baxarkən, 1923-cü ildə doğulmuş o gənc oğlanın necə bir dünya nəhənginə çevrildiyinin şahidi oluruq. Onun gəncliyi hər bir Azərbaycan gənci üçün əsl həyat məktəbidir: əzmkar olmaq, oxumaq, millətini sevmək və heç vaxt təslim olmamaq məktəbi.